Atharvaveda / 2 / 8 / 2
अपे॒यं रात्र्यु॑च्छ॒त्वपो॑च्छन्त्वभि॒कृत्व॑रीः। वी॒रुत्क्षे॑त्रिय॒नाश॒न्यप॑ क्षेत्रि॒यमु॑च्छतु ॥ 2॥
Veda : Atharvaveda | Kand : 2 | Sukta : 8 | Paryay : | Mantra No : 2
In English:
Seer : bhRRigva~NgiraaH | Devta : vanaspatiH, yakShmanaashanam | Metre : anuShTup | Tone :
Subject : English Translation will be uploaded as and when ready.
Verse : apeya.m raatryuchChatvapochChantvabhikRRitvariiH. viirutkShetriyanaashanyapa kShetriyamuchChatu . 2.
Component Words : apa . iyam . raatrii . uchChatu . apa . uchChantu. abhi.akRRitvariiH . viirut . kShetriya.anaashanii . apa . kShetriyam . uchChatu .8.2.
In Hindi:
ऋषि : भृग्वङ्गिराः | देवता : वनस्पतिः, यक्ष्मनाशनम् | छन्द : अनुष्टुप् | स्वर :
विषय : पौरुष का उपदेश किया जाता है।
पदपाठ : अप॑ । इ॒यम् । रात्री॑ । उ॒च्छ॒तु॒ । अप॑ । उ॒च्छ॒न्तु॒। अ॒भि॒ऽकृत्व॑री: । वी॒रुत् । क्षे॒त्रि॒य॒ऽनाश॑नी । अप॑ । क्षे॒त्रि॒यम् । उ॒च्छ॒तु॒ ॥८.२॥
पदार्थ : (इयम्) यह (रात्री) रात (अप+उच्छतु) नष्ट हो जावे, (अभि–कृत्वरीः=०–त्वर्यः) कतरनेवाली वा हिंसाशील [कुवासनाएँ] (अप+उच्छन्तु) निकल जावें। (क्षेत्रियनाशनी) शरीर वा वंश के दोष वा रोग को नाश करनेवाली (वीरुत्) औषधि (क्षेत्रियम्) शरीर वा वंश के दोष वा रोग को (अप+उच्छतु) निकाल देवे ॥२॥"
भावार्थ : जैसे रात्रि के समाप्त होने पर आलस्य आदि का नाश होता और जैसे औषध से शरीररोग निवृत्त होता है, वैसे ही मनुष्यों को अपने और अपने वंश के अज्ञान का नाश करके ज्ञान के प्रकाश में आनन्दित रहना चाहिये ॥२॥
टिप्पणी :२–इयम्। पुरोवर्त्तिनी। रात्री। अ० १।१६।१। रा दाने–त्रिप्। रात्रेश्चाजसौ। पा० ४।१।३१। इति ङीप्। निशा। रात्रिरूपोऽन्धकारः। अप+उच्छतु। उछी विवासे=समाप्तौ, अकर्मकः, वर्जने, सक०। समाप्ता भवतु। विनश्यतु। अप+उच्छन्तु। दूरे गच्छन्तु। अभिकृत्वरीः। अन्येभ्योऽपि दृश्यन्ते। पा० ३।२।७५। इति अभि+कृञ् हिंसायाम्, यद्वा, डुकृञ् करणे–क्वनिप्, तुगागमः। यद्वा। कृती छेदने–क्वनिप्। वनो र च। पा० ४।१।७। ङीब्रेफौ। वा छन्दसि। पा० ६।१।१०६। इति जसः पूर्वसवर्णदीर्घः। व्यभिचारशीलाः कर्तनशीलाः कुवासना वीरुत्। अ० २।७।१। ओषधिः। लता। क्षेत्रियनाशनी। म० १। स्वकीये शरीरे वंशे वा जातस्य दोषस्य नाशयित्री। क्षेत्रियम्। म० १। शरीरस्थं दोषम्। अप+उच्छतु। सर्वथा वर्जयतु नाशयतु ॥