Atharvaveda / 2 / 10 / 3
शं ते॒ वातो॑ अ॒न्तरि॑क्षे॒ वयो॑ धा॒च्छं ते॑ भ॒वन्तु॑ प्र॒दिश॒श्चत॑स्रः। ए॒वाहं त्वां क्षे॑त्रि॒यान्निरृ॑त्या जामिशं॒साद्द्रु॒हो मु॑ञ्चामि॒ वरु॑णस्य॒ पाशा॑त्। अ॑ना॒गसं॒ ब्रह्म॑णा त्वा कृणोमि शि॒वे ते॒ द्यावा॑पृथि॒वी उ॒भे स्ता॑म् ॥ 3॥
Veda : Atharvaveda | Kand : 2 | Sukta : 10 | Paryay : | Mantra No : 3
In English:
Seer : bhRRigva~NgiraaH | Devta : vaataH, chatvaaro dishashch | Metre : saptaapadaa dhRRitiH | Tone :
Subject : English Translation will be uploaded as and when ready.
Verse : sha.m te vaato antarikShe vayo dhaachCha.m te bhavantu pradishashchatasraH. evaaha.m tvaa.m kShetriyaannirRRityaa jaamisha.msaaddruho mu~nchaami varuNasya paashaat. anaagasa.m brahmaNaa tvaa kRRiNomi shive te dyaavaapRRithivii ubhe staam . 3.
Component Words : sham . te . vaataH . antarikShe . vayaH . dhaat . sham . te . bhavantu . pra.adishaH . chatasraH . eva . aham . tvaam . kShetriyaat . niHRRityaaH . jaami.asha.msaat . druhaH . mu~nchaami . varuNasya . paashaat . anaagasam . brahmaNaa . tvaa . kRRiNomi . shive iti . te . dyaavaapRRithivii iti . ubhe iti . staam .10.3.
In Hindi:
ऋषि : भृग्वङ्गिराः | देवता : वातः, चत्वारो दिशश्च | छन्द : सप्तापदा धृतिः | स्वर :
विषय : मुक्ति की प्राप्ति के लिये उपदेश।
पदपाठ : शम् । ते॒ । वात॑: । अ॒न्तरि॑क्षे । वय॑: । धा॒त् । शम् । ते॒ । भ॒वन्तु॒ । प्र॒ऽदिश॑: । चत॑स्र: । ए॒व । अ॒हम् । त्वाम् । क्षे॒त्रि॒यात् । नि:ऋ॑त्या: । जा॒मि॒ऽशं॒सात् । द्रु॒ह: । मु॒ञ्चा॒मि॒ । वरु॑णस्य । पाशा॑त् । अ॒ना॒गस॑म् । ब्रह्म॑णा । त्वा॒ । कृ॒णो॒मि॒ । शि॒वे इति॑ । ते॒ । द्यावा॑पृथि॒वी इति॑ । उ॒भे इति॑ । स्ता॒म् ॥१०.३॥
पदार्थ : (ते) तेरेलिये (अन्तरिक्षे) मध्य में दीखनेवाले आकाश में वर्त्तमान (शम्) सुखदायक (वातः) पवन (वयः) अन्न वा यौवन [शारीरिकबल] को (धात्=धेयात्) पुष्ट करे, (ते) तेरेलिये (चतस्रः) चारों (प्रदिशः) महादिशाएँ (शम्) सुखदायक (भवन्तु) होवें। (एव) ऐसे ही (अहम्) मैं (त्वाम्) तुझको (क्षेत्रियात्) शारीरिक वा वंशागत रोग से, (निर्ऋत्याः) अलक्ष्मी [महामारी दरिद्रता आदि] से, (जामिशंसात्) भक्षणशील मूर्ख के सताने से, (द्रुहः) द्रोह [अनिष्ट चिन्ता] से और (वरुणस्य) दुष्कर्मों से रोकनेवाले न्यायाधीश के (पाशात्) दण्डपाश वा बन्ध से (मुञ्चामि) मैं छुड़ाता हूँ। (ब्रह्मणा) वेदज्ञान से (त्वा) तुमको (अनागसम्) निर्दोष (कृणोमि) करता हूँ, (ते) तेरेलिये (उभे) दोनों (द्यावापृथिवी=०–व्यौ) आकाश और पृथिवी (शिवे) मङ्गलमय (स्ताम्) होवें॥३॥"
भावार्थ : मनुष्य प्रयत्न और परिश्रम करके अपने शरीरस्थ प्राणवायु और देशस्थ वायु और सब स्थानों को यथोचित शुद्ध और स्वस्थ रखकर आनन्द प्राप्त करे ॥३॥ (वयोधात्=वयः धात्) इन दो पदों के स्थान पर संहिता और पदपाठ के विरुद्ध सायणभाष्य में [वयोधाः] एक पद मानकर [वयसां पक्षिणां धाता धारयिता वयसाम् अन्नेन पोषयिता वा वातः] व्याख्या की है ॥
टिप्पणी :३–वातः। अ० १।११।६। वा सुखाप्तिगतिसेवासु–तन्। पवनः। अन्तरिक्षे। अ० १।३०।३। सर्वमध्ये दृश्यमाने। आकाशे। वयः। सर्वधातुभ्योऽसुन्। उ० ४।१८९। इति वयङ् गतौ, वी गतौ, यद्वा अज गतौ–असुन् अजतेर्वीभावः। अन्नम्–निघ० २।७। यौवनम्। सामर्थ्यम्। धात्। डुधाञ् धारणपोषणयोः–लेटि विधिलिङि वा छान्दसं रूपम्। धत्तात्। दध्यात्। शम्। सुखकार्यः। प्रदिशः। प्रकृष्टा दिशः प्राच्याद्या महादिशः ॥