Atharvaveda / 2 / 35 / 4
घो॒रा ऋष॑यो॒ नमो॑ अस्त्वेभ्य॒श्चक्षु॒र्यदे॑षां॒ मन॑सश्च स॒त्यम्। बृह॒स्पत॑ये महिष द्यु॒मन्नमो॒ विश्व॑कर्म॒न्नम॑स्ते पा॒ह्य१॒॑स्मान् ॥ 4॥
Veda : Atharvaveda | Kand : 2 | Sukta : 35 | Paryay : | Mantra No : 4
In English:
Seer : a~NgiraaH | Devta : vishvakarmaa | Metre : bhuriktriShTup | Tone :
Subject : English Translation will be uploaded as and when ready.
Verse : ghoraa RRiShayo namo astvebhyashchakShuryadeShaa.m manasashcha satyam. bRRihaspataye mahiSha dyumannamo vishvakarmannamaste paahya1smaan . 4.
Component Words : ghoraaH . RRiShayaH . namaH . astu . ebhyaH . chakShuH . yat . eShaam . manasaH . cha . satyam . bRRihaspataye . mahiSha . dyu.amat . namaH . vishva.akarman . namaH . te . paahi . asmaan .35.4.
In Hindi:
ऋषि : अङ्गिराः | देवता : विश्वकर्मा | छन्द : भुरिक्त्रिष्टुप् | स्वर :
विषय : पाप के त्याग से सुखलाभ है, इसका उपदेश।
पदपाठ : घो॒रा: । ऋष॑य: । नम॑: । अ॒स्तु॒ । ए॒भ्य॒: । चक्षु॑: । यत् । ए॒षा॒म् । मन॑स: । च॒ । स॒त्यम् । बृह॒स्पत॑ये । म॒हि॒ष॒ । द्यु॒ऽमत् । नम॑: । विश्व॑ऽकर्मन् । नम॑: । ते॒ । पा॒हि॒ । अ॒स्मान् ॥३५.४॥
पदार्थ : (ऋषयः) सूक्ष्मदर्शी पुरुष (घोराः) [पाप कर्मों पर] क्रूर होते हैं, (एभ्यः) उन [ऋषियों] को (नमः) अन्न वा नमस्कार (अस्तु) होवे, (यत्) क्योंकि (एषाम्) उन [ऋषियों] के (मनसः) मन की (चक्षुः) आँख (च) निश्चय करके (सत्यम्) यथार्थ [देखनेवाली] है। (महिष) हे पूजनीय परमेश्वर ! (बृहस्पतये) सब बड़े-बड़े ब्रह्माण्डों के स्वामी [आप] को (द्युमत्) स्पष्ट (नमः) नमस्कार है, (विश्वकर्मन्) हे संसार के रचनेवाले ! (नमस्ते) तेरेलिये नमस्कार है, (अस्मान्) हमारी (पाहि) रक्षा कर ॥४॥"
भावार्थ : जिन महात्मा आप्त ऋषियों के मानसिक, वाचिक और कायिक कर्म, संसार को दुःख से मुक्त करने के लिये होते हैं, उनके उपदेशों को सब मनुष्य प्रीतिपूर्वक ग्रहण करें और जो परमेश्वर समस्त सृष्टि का कर्त्ता-धर्त्ता है, उसके उपकारों को हृदय में धारण करके उसकी उपासना करें और सदा पुरुषार्थ करके श्रेष्ठों की रक्षा करते रहें ॥४॥ (महिष) के स्थान पर सायणभाष्य में [महि सत्] दो पद हैं ॥
टिप्पणी :४–घोराः। अ० १।१८।३। हन–अच्, घुरादेशः। यद्वा। घुर ध्वनौ, भीमभवने–अच्। भयानकाः। भीमाः। ऋषयः। म० २। मुनयः। आप्तपुरुषाः। नमः। अ० १।१०।२। णमु शब्दनत्योः असुन्। अन्नम्–निघ० ३।७। सत्कारः। अस्तु। भवतु। एभ्यः। ऋषिभ्यः। चक्षुः। अ० १।३३।४। दृष्टिः। नेत्रम्। एषाम्। ऋषीणाम्। मनसः। अ० १।१।२। अन्तःकरणस्य। सत्यम्। अ० २।१४।४। तथ्यम्। यथार्थम्। बृहस्पतये। अ० १।८।२। बृहतां महतां लोकानां पत्ये स्वामिने। महिष। अविमह्योष्टिषच्। उ० १।४४। इति मह पूजायाम्–टिषच्। महिषाः=महान्तः–निरु० ७।२६। मह्यते पूज्यते सर्वैः, यद्वा, महति पूजयति शुभगुणानिति। हे महन्–निघ० ३।३। पूजनीय। द्युमत्। सम्पदादित्वात् क्विप्। वा० पा० ३।३।९४। इति द्यु अभिगमने, यद्वा, द्युत दीप्तौ–क्विप्। मतुपि तलोपः पृषोदरादित्वात्, पा० ६।३।१०९। यद्वा, दिवु क्रीडाविजिगीषाव्यवहारद्युतिस्तुतिमोदमदस्वप्नकान्तिगतिषु–विच्। द्योतनं दिव्। दिव उत्। पा० ६।१।१३१। इति मतुपि उत्त्वम्। दीप्तिमत्। कान्तियुक्तम्। स्पष्टम्। नमः। सत्कारः। विश्वकर्मन्। म० १। हे सर्वजनक परमात्मन्। पाहि। त्वं रक्ष। अन्यद् व्याख्यातम् ॥