Atharvaveda / 2 / 36 / 7
इ॒दं हिर॑ण्यं॒ गुल्गु॑ल्व॒यमौ॒क्षो अ॑थो॒ भगः॑। ए॒ते पति॑भ्य॒स्त्वाम॑दुः प्रतिका॒माय॒ वेत्त॑वे ॥ 7॥
Veda : Atharvaveda | Kand : 2 | Sukta : 36 | Paryay : | Mantra No : 7
In English:
Seer : pativedanaH | Devta : hiraNyam, bhagaH | Metre : anuShTup | Tone :
Subject : English Translation will be uploaded as and when ready.
Verse : ida.m hiraNya.m gulgulvayamaukSho atho bhagaH. ete patibhyastvaamaduH pratikaamaaya vettave . 7.
Component Words : idam . hiraNyam . gulgulu . ayam . aukShaH . atho iti . bhagaH . ete . patibhyaH . tvaam . aduH . prati.akaamaaya . vettave .36.7.
In Hindi:
ऋषि : पतिवेदनः | देवता : हिरण्यम्, भगः | छन्द : अनुष्टुप् | स्वर :
विषय : विवाह संस्कार का उपदेश।
पदपाठ : इ॒दम् । हिर॑ण्यम् । गुल्गु॑लु । अ॒यम् । औ॒क्ष: । अथो॒ इति॑ । भग॑: । ए॒ते । पति॑भ्य: । त्वाम् । अ॒दु॒: । प्र॒ति॒ऽका॒माय॑ । वेत्त॑वे ॥३६.७॥
पदार्थ : (इदम्) यह (हिरण्यम्) सुवर्ण और (गुल्गुलु) गुल्गुले [गुड़ का पका भोजन] (अथो) और (अयम्) यह (औक्षः) महात्माओं के योग्य [वा ऋषभ औषध सम्बन्धी] (भगः) ऐश्वर्य है [और हे कन्या !] (एते) इन कन्या के पक्षवालों ने (पतिभ्यः) पति पक्षवालों के हितार्थ (त्वाम्) तुझे (प्रतिकामाय) प्रतिज्ञापूर्वक कामनायोग्य [पति] के लिये (वेत्तवे) लाभ पहुँचाने को (अदुः) दिया है ॥७॥"
भावार्थ : कन्या के माता-पिता आदि कन्या और वर को विवाह के उपरान्त दाय अर्थात् यौतुक [दैजा, जहेज़] में सुन्दर अलंकार, वस्त्र, भोजन, पदार्थ, वाहन, गौ, धन आदि देवें और कन्या को पतिसेवा की यथायोग्य शिक्षा करें, जिससे पति-पत्नी मिलकर सदा आनन्द भोगें ॥७॥ (गुल्गुलु) पद के स्थान पर सायणभाष्य में [गुग्गुलु] पद है ॥
टिप्पणी :७–इदम्। वराय दातव्यम्। हिरण्यम्। अ० १।९।२। हृञ् हरणे, यद्वा, हर्य गतिकान्त्योः–कन्यन्, हिरादेशश्च। हिरण्यं कस्माद्ध्रियत आयम्यमानमिति वा ह्रियते जनाज्जनमिति वा हितरमणं भवतीति वा हर्यतेर्वा स्यात् प्रेप्साकर्मणः–निरु० २।१०। सुवर्णम्। गुल्गुलु। क्वादिभ्यः कित्। उ० १।११५। इति गुङ् अव्यक्तशब्दे–ड प्रत्ययः, इति गुडः। अकारलोपः। यद्वा गुड वेष्टे, रक्षे–क्विप्, ततो गुड–कु। डलयोरैक्याड् डस्य लत्वम्। गुड एव गुलुः। गुडेन इक्षुपाकेन गुडितं वेष्टितं रक्षितं वा गुल्गुलु भोज्यम्। “गुलगुला”–इति भाषा। अथो। अपि च। औक्षः। श्वन्नुक्षन्पूषन्०। उ० १।१५९। इति उक्ष सेचने–कनिन्। यद्वा, उक्ष–क। उक्षाः, महन्नाम–निघ० ३।३। उक्षण उक्षतेर्वृद्धिकर्मण उक्षन्त्युदकेन वा–निरु० १२।९। उक्षा ऋषभौषधिः–श० क० द्रु०। ततः, अण् प्रत्ययः। महतां योग्यः। ऋषभौषधिसंबन्धी। प्रलेपनद्रव्यम्–इति सायणः। भगः। भज–घञ् सेवनीयम्। ऐश्वर्यम्। एते। कन्यापक्षीयाः। पतिभ्यः। वरपक्षीयेभ्यः। तेषां हिताय। त्वाम्। कन्याम्। अदुः। दाञो लुङ्। दत्तवन्तः। प्रतिकामाय। प्रतिज्ञापूर्वकं कामनायोग्याय वराय। वेत्तवे। तुमर्थे सेसेनसे०। पा० ३।४।९। इति विद्लृ लाभे–तवे प्रत्ययः। वेत्तुम्। लब्धुम् ॥