Atharvaveda / 3 / 27 / 5
ध्रु॒वा दिग्विष्णु॒रधि॑पतिः क॒ल्माष॑ग्रीवो रक्षि॒ता वी॒रुध॒ इष॑वः। तेभ्यो॒ नमो॑ऽधिपतिभ्यो॒ नमो॑ रक्षि॒तृभ्यो॒ नम॒ इषु॑भ्यो॒ नम॑ एभ्यो अस्तु। यो॒स्मान्द्वेष्टि॒ यं व॒यं द्वि॒ष्मस्तं वो॒ जम्भे॑ दध्मः ॥ 5॥
Veda : Atharvaveda | Kand : 3 | Sukta : 27 | Paryay : | Mantra No : 5
In English:
Seer : atharvaa | Devta : dhruvaa dik, viShNuH, kalmaaShagriivaH, viirudhaH | Metre : pa~nchapadaa kakummatiigarbhaa bhurigatyaShTiH | Tone :
Subject : English Translation will be uploaded as and when ready.
Verse : dhruvaa digviShNuradhipatiH kalmaaShagriivo rakShitaa viirudha iShavaH. tebhyo namo.adhipatibhyo namo rakShitRRibhyo nama iShubhyo nama ebhyo astu. yosmaandveShTi ya.m vaya.m dviShmasta.m vo jambhe dadhmaH . 5.
Component Words : dhruvaa . dik . viShNuH . adhi.apatiH . kalmaaSha.agriivaH . rakShitaa . viirudhaH . iShavaH . tebhyaH . namaH . adhipati.abhyaH . namaH . rakShitRRi.abhyaH . namaH . iShu.abhyaH . namaH . ebhyaH . astu . yaH . asmaan . dveShTi . yam . vayam . dviShmaH . tam . vaH . jambhe . dadhmaH .27.5.
In Hindi:
ऋषि : अथर्वा | देवता : ध्रुवा दिक्, विष्णुः, कल्माषग्रीवः, वीरुधः | छन्द : पञ्चपदा ककुम्मतीगर्भा भुरिगत्यष्टिः | स्वर :
विषय : सेना व्यूह का उपदेश।
पदपाठ : ध्रु॒वा । दिक् । विष्णु॑: । अधि॑ऽपति: । क॒ल्माष॑ऽग्रीव: । र॒क्षि॒ता । वी॒रुध॑: । इष॑व: । तेभ्य॑: । नम॑: । अधि॑पतिऽभ्य: । नम॑: । र॒क्षि॒तृऽभ्य॑: । नम॑: । इषु॑ऽभ्य: । नम॑: । ए॒भ्य॒: । अ॒स्तु॒ । य: । अ॒स्मान् । द्वेष्टि॑ । यम् । व॒यम् । द्वि॒ष्म: । तम् । व॒: । जम्भे॑ । द॒ध्म: ॥२७.५॥
पदार्थ : (ध्रुवा=ध्रुवायाः) स्थिर (दिक्=दिशः) दिशा का (विष्णुः) कामों में व्यापक [सद्वैद्य] (अधिपतिः) अधिष्ठाता होवे, (कल्माषग्रीवः) चितकबरे वा काले गलेवाले साँप [के समान सेना व्यूह] (रक्षिता) रक्षक होवे, और (वीरुधः) जड़ी बूटी औषधें (इषवः) बाण होवें। (तेभ्यः अधिपतिभ्यः) उन अधिष्ठाताओं और (रक्षितृभ्यः) रक्षकों के लिये (नमो नमः) बहुत बहुत सत्कार वा अन्न और (एम्यः) इन (इषुभ्यः) बाणों [बाणवालों] के लिये (नमोनमः) बहुत-२ सत्कार वा अन्न (अस्तु) होवे (यः) जो [वैरी] (अस्मान्) हमसे (द्वेष्टि) वैर करता है, [अथवा] (यम्) जिस [वैरी से] (वयम्) हम (द्विष्मः) वैर करते हैं, [हे शूरो] (तम्) उसको (वः) तुम्हारे (जम्भे) जबड़े में (दध्मः) हम धरते हैं ॥५॥"
भावार्थ : सद्वैद्य दृढ़ वा निश्चित स्थान में औषधालय से सैनिकों को स्वस्थ रक्खे और उसके साथ सेना ‘कल्माषग्रीवा’ नाम व्यूह बनाकर रहे, और सब मिलकर शत्रुओं को जीतकर... [म० १] ॥५॥
टिप्पणी :५−(ध्रुवा) अ० २।२६।४। ध्रुवायाः। स्थिरायाः (दिक्) दिशः। (विष्णुः) अ० ३।२०।४। वेवेष्टि कार्याणि स विष्णुः सद्वैद्यः (कल्माषग्रीवः) कल गतौ-क्विप्, मष वधे-अण्। शेवायह्वजिह्वाग्रीवा०। उ० १।१५४। इति गॄ निगलने-वन्। कल्माषः कृष्णवर्णः ग्रीवासु यस्य स कल्माषग्रीवः, एतदाख्यः सर्पः-इति सायणः। चित्रग्रीवायुक्तः कृष्णग्रीवायुक्तो वा सर्प इव सेनाव्यूहः (वीरुधः) अ० १।३२।१। विरोहणशीला ओषधयः। शिष्टं स्पष्टम् ॥