Atharvaveda / 5 / 6 / 3
स॒हस्र॑धार ए॒व ते॒ सम॑स्वरन्दि॒वो नाके॒ मधु॑जिह्वा अस॒श्चतः॑। तस्य॒ स्पशो॒ न नि॑ मिषन्ति॒ भूर्ण॑यः प॒देप॑दे पा॒शिनः॑ सन्ति॒ सेत॑वे ॥ 3॥
Veda : Atharvaveda | Kand : 5 | Sukta : 6 | Paryay : | Mantra No : 3
In English:
Seer : atharvaa | Devta : rudragaNaH | Metre : jagatii | Tone :
Subject : English Translation will be uploaded as and when ready.
Verse : sahasradhaara eva te samasvarandivo naake madhujihvaa asashchataH. tasya spasho na ni miShanti bhuurNayaH padepade paashinaH santi setave . 3.
Component Words : sahasra.adhaare . eva . te . sam . asvaran . divaH . naake . madhu.ajihvaaH . asashchataH . tasya . spashaH . na . na.Ni . miShanti . bhuurNayaH . pade.apade . paashinaH . santi . setave .6.3.
In Hindi:
ऋषि : अथर्वा | देवता : रुद्रगणः | छन्द : जगती | स्वर :
विषय : सब सुख प्राप्ति का उपदेश।
पदपाठ : स॒हस्र॑ऽधारे । ए॒व । ते । सम् । अ॒स्व॒र॒न् । दि॒व: । नाके॑ । मधु॑ऽजिह्वा: । अ॒स॒श्चत॑: । तस्य॑ । स्पश॑: । न । नि । मि॒ष॒न्ति॒ । भूर्ण॑य: । प॒देऽप॑दे । पा॒शिन॑: । स॒न्ति॒ । सेत॑वे ॥६.३॥
पदार्थ : (दिवः) प्रकाश के (सहस्रधारे) सहस्र प्रकार से धारण करनेवाले (नाके) दुःखरहित परमात्मा में (एव) (ही) (ते) उन (मधुजिह्वाः) ज्ञान से जीतनेवाले वा मधुरभाषी (असश्चतः) निश्चल स्वभाववाले पुरुषों ने (सम्) यथावत् (अस्वरन्) शब्द किया है। (तस्य) उसके (भूर्णयः) घुड़कनेवाले (स्पशः) बन्धन गुण (न) कभी नहीं (नि मिषन्ति) आँख मींचते हैं, (पाशिनः) फाँस रखनेवाले वे (पदेपदे) पद-पद पर (सेतवे) बाँधने के लिये (सन्ति) रहते हैं ॥३॥"
भावार्थ : वह तेजोमय, आनन्दस्वरूप परमात्मा दुष्टों को सर्वदा सब स्थानों में दण्ड देता है, ऐसा ऋषियों ने निश्चय किया है ॥३॥ यह मन्त्र कुछ भेद से ऋग्वेद में है−म० ९।७३।४ ॥
टिप्पणी :३−(सहस्रधारे) सहस्रप्रकारेण धारके (एव) निश्चयेन (ते) प्रसिद्धा ऋषयः (सम्) सम्यक् (अस्वरन्) शब्दं कृतवन्तः (दिवः) प्रकाशस्य (नाके) दुःखरहिते परमात्मनि (मधुजिह्वाः) मन ज्ञाने−उ, नस्य ध−अ० १।४।१। शेवायह्वजिह्वा०। उ० १।१५४। इति जि जये−वन् धातोर्हुक्। मधुना ज्ञानेन जयशीलाः। यद्वा, मधुरभाषिणः (असश्चतः) सश्चति गतिकर्मा−निघ० २।१४। ततः शतृ। निश्चलस्वभावाः (तस्य) नाकस्य परमात्मनः (स्पशः) अ० ४।१६।४। बाधमानाः। बन्धनगुणाः (न) निषेधे (नि मिषन्ति) निमेषं कुर्वन्ति (भूर्णयः) घृणिपृश्निपार्ष्णिभूर्णयः उ० ४।५२। इति भॄ भर्त्सने भरणे च−नि। भर्त्सनशीलाः (पदेपदे) स्थाने स्थाने (पाशिनः) बन्धनयुक्ताः (सन्ति) (सेतवे) तुमर्थे सेसेनसे०। पा० ३।४।९। इति षिञ् बन्धने−तवेन्। बन्धुं दुष्टान् ॥