Donation Appeal Download Our App
Choose Mantra
Atharvaveda / 9 / 9 / 2

स॒प्त यु॑ञ्जन्ति॒ रथ॒मेक॑चक्र॒मेको॒ अश्वो॑ वहति स॒प्तना॑मा। त्रि॒नाभि॑ च॒क्रम॒जर॑मन॒र्वं यत्रे॒मा विश्वा॒ भुव॒नाधि॑ त॒स्थुः ॥ 2॥

Veda : Atharvaveda | Kand : 9 | Sukta : 9 | Paryay : | Mantra No : 2

In Hindi:

ऋषि : ब्रह्मा | देवता : वामः, आदित्यः, अध्यात्मम् | छन्द : त्रिष्टुप् | स्वर :

विषय : जीवात्मा और परमात्मा के ज्ञान का उपदेश।

पदपाठ : स॒प्त । यु॒ञ्ज॒न्ति॒ । रथ॑म् । एक॑ऽचक्रम् । एक॑: । अश्व॑: । व॒ह॒ति॒ । स॒प्तऽना॑मा । त्रि॒ऽनाभि॑ । च॒क्रम् । अ॒जर॑म् । अ॒न॒र्वम् । यत्र॑ । इ॒मा । विश्वा॑ । भुव॑ना । अधि॑ । त॒स्थु: ॥१४.२॥

पदार्थ : (सप्त) सात [इन्द्रियाँ त्वचा आदि-म० १] (एकचक्रम्) एक चक्रवाले [अकेले पहिये के समान काम करनेवाले जीवात्मा से युक्त] (रथम्) रथ [वेगशील वा रथ समान, शरीर] को (युञ्जन्ति) जोड़ते हैं, (एकः) अकेला (सप्तनामा) सात [त्वचा आदि इन्द्रियों] से झुकनेवाला [प्रवृत्ति करनेवाला] (अश्वः) अश्व [अश्वरूप व्यापक जीवात्मा] (त्रिनाभि) [सत्त्व, रज और तमोगुण रूप] तीन बन्धनवाले (अजरम्) चलनेवाले [वा जीर्णतारहित], (अनर्वम्) न टूटे हुए (चक्रम्) चक्र [चक्रसमान काम करनेवाले अपने जीवात्मा] को [उस परमात्मा में] (वहति) ले जाता है (यत्र) जिस [परमात्मा] में (इमा) यह (विश्वा) सब (भुवना) लोक (अधि) यथावत् (तस्थुः) ठहरे हैं ॥२॥"

भावार्थ :

टिप्पणी :२−(सप्त) त्वक्चक्षुःश्रवणरसनाघ्राणमनोबुद्धयः (युञ्जन्ति) योजयन्ति (रथम्) रथो रंहतेर्गतिकर्मणः स्थिरतेर्वा स्याद्विपरीतस्य रममाणोऽस्मिंस्तिष्ठतीति वा रपतेर्वा रसतेर्वा-निरु० ९।१२। रंहणशीलं रथरूपं वा शरीरम्। (एकचक्रम्) एकचारिणम्-निरु० ४।२६। एकचक्रवद्भ्रमणशीलेनात्मना युक्तम्। (एकः) असहायः (अश्वः) अ० १।१६।४। अश्वरूपो व्यापकः जीवात्मा सूर्यो वा (वहति) प्रापयति (सप्तनामा) नामन्सीमन्व्योमन्०। उ०४।१५१। म्ना अभ्यासे-मनिन्। यद्वा नमतेर्नमयते र्वा-मनिन्। सप्तभिरिन्द्रियैस्त्वक्चक्षुःश्रवणरसनाघ्राण- मनोबुद्धिभिर्नमतीति यः सः। सप्तनामादित्यः सप्तास्मै रश्मयो रसानभिसन्नमयन्ति सप्तैनमृषयः स्तुवन्तीति वा-निरु० ४।२७। (त्रिनाभि) सत्त्वरजस्तमांसि बन्धनानि यस्य तत्। त्रिनाभि चक्रं त्र्यृतुः संवत्सरो ग्रीष्मो वर्षा हेमन्त इति-निरु० ४।२७। (चक्रम्) स्फायितञ्चि०। उ० २।१३। चक तृप्तौ प्रतिघाते च-रक्। यद्वा क्रियतेऽनेन। कृ-घञर्थे क, द्वित्वम्। चक्रं चकतेवा चरतेर्वा क्रामतेर्वा-निरु० ४।२७। रथाङ्गम् (अजरम्) ऋच्छेररः। उ० ४।१३१। इति अज गतिक्षेपणयोः-अरप्रत्ययः। गतिशीलम्। अजरणधर्माणम्-निरु० ४।२७। (अनर्वम्) कॄगॄशॄदॄभ्यो वः। उ० १।१५५। नञ्+ऋ गतौ हिंसायां च−व प्रत्ययः। अहिंसितम्। अक्षीणम्। अप्रत्यृतमन्यस्मिन्-निरु० ४।२७। (यत्र) यस्मिन् परमात्मनि तस्मिन् (इमा) इमानि (विश्वा) सर्वाणि (भुवना) लोकाः (अधि) यथावत् (तस्थुः) लडर्थे लिट्। तिष्ठन्ति। वर्तन्ते ॥