Atharvaveda / 18 / 1 / 23
उदी॑रय पि॒तरा॑जा॒र आ भग॒मिय॑क्षति हर्य॒तो हृ॒त्त इ॑ष्यति। विव॑क्ति॒ वह्निः॑ स्वप॒स्यते॑म॒खस्त॑वि॒ष्यते॒ असु॑रो॒ वेप॑ते म॒ती ॥23॥
Veda : Atharvaveda | Kand : 18 | Sukta : 1 | Paryay : | Mantra No : 23
In English:
Seer : atharvaa | Devta : yama, mantrokt | Metre : anuShTup | Tone :
Subject : English Translation will be uploaded as and when ready.
Verse : udiiraya pitaraajaara aa bhagamiyakShati haryato hRRitta iShyati. vivakti vahniH svapasyatemakhastaviShyate asuro vepate matii .23.
Component Words : ut . iiraya . pitaraa . jaaRraH . aa . bhagam . iyakShati . haryataH . hRRittaH . iShyati . vivakti . vahniH . su.aapasyate . makhaH . taviShyate . asuraH . vepate . matii .1.23.
In Hindi:
ऋषि : अथर्वा | देवता : यम, मन्त्रोक्त | छन्द : जगती | स्वर :
विषय : विद्वानों के कर्त्तव्य का उपदेश।
पदपाठ : उत् । ई॒र॒य॒ । पि॒तरा॑ । जाRर: । आ । भग॑म् । इय॑क्षति । ह॒र्य॒त: । हृ॒त्त: । इ॒ष्य॒ति॒ । विव॑क्ति । वह्नि॑: । सु॒ऽअ॒प॒स्यते॑ । म॒ख: । त॒वि॒ष्यते॑ । असु॑र: । वेप॑ते । म॒ती ॥१.२३॥
पदार्थ : [हे विद्वान् !] (जारःआ) स्तोता [गुणज्ञ पुरुष] के समान (पितरा) माता-पिता को (भगम्) ऐश्वर्य की ओर (उत् ईरय) ऊँचा पहुँचा, [क्योंकि] (हर्यतः) [शुभगुणों का] चाहनेवाला (हृत्तः)हृदय से (इयक्षति) [उन्हें] पूजना चाहता है और (इष्यति) चलता है। (वह्निः) भारउठानेवाला (विवक्ति) बोलता है, (मखः) उद्यागी (स्वपस्यते) सत्कर्म करना चाहता हैऔर (असुरः) प्राणवान् [बलवान्] (तविष्यते) महान् होना चाहता है, और (मती) बुद्धिके साथ (वेपते) चेष्टा करता है ॥२३॥"
भावार्थ : टिप्पणी :२३−(उदीरय) द्विकर्मकः। उद्गमय। उच्चैः प्रापय (पितरा) मातापितरौ (जारः) जरतिरर्चतिकर्मा-निघ० ३।१४। जरिता स्तोतृनाम-निघ०३।१६। जॄ स्तुतौ-घञ्। स्तोता। गुणज्ञः (आ) सादृश्ये। इव (भगम्) ऐश्वर्यं प्रति (इयक्षति) यजेः सन्, अभ्यासस्य संप्रसाणं छान्दसम्। यष्टुं पूजयितुमिच्छति (हर्यतः) कमनीयः पुरुषः (हृत्तः) हृदयात् (इष्यति) इष गतौ। गच्छति (विवक्ति)कथयति (वह्निः) भारस्य वोढा (स्वपस्यते) अपः कर्मनाम-निघ० २।१। सुप आत्मनःक्यच्। पा० ३।१।८। सु+अपस्-क्यच्। सत्कर्म कर्त्तुमिच्छति (मखः) मख सर्पणे, गतौ-घ प्रत्ययः। उद्योगी पुरुषः (तविष्यते) तविषो महन्नाम-निघ० ३।३। तविष-क्यच्।अकारलोपश्छान्दसः। तविषयते। महान् भवितुमिच्छति (असुरः) प्राणवान्। बलवान् (वेपते) चेष्टते (मती) मत्या ॥