Samveda/105
अप त्यं वृजिन रिपु स्तेनमग्ने दुराध्यम्। दविष्ठमस्य सत्पते कृधी सुगम्॥१०५
Veda : Samveda | Mantra No : 105
In English:
Seer : RRijishvaa bhaaradvaajaH | Devta : vishvedevaaH | Metre : uShNik | Tone : RRIShabhaH
Subject : English Translation will be uploaded as and when ready.
Verse : apa tya.m vRRijina.m ripu.m stenamagne duraadhyam . daviShThamasya satpate kRRidhii sugam.105
Component Words : apa. tyam. vRRijinam. ripuma. stenam. agne . duraadhyam. duH. aadhyam. daviShTham . asya. satpate.sat.pate. kRRidhi. sugam.su.gam..
In Hindi:
ऋषि : ऋजिश्वा भारद्वाजः | देवता : विश्वेदेवाः | छन्द : उष्णिक् | स्वर : ऋषभः
विषय : अगले मन्त्र में रिपुओं को दूर करने की प्रार्थना की गयी है।
पदपाठ : अप। त्यम्। वृजिनम्। रिपुम। स्तेनम्। अग्ने । दुराध्यम्। दुः। आध्यम्। दविष्ठम् । अस्य। सत्पते।सत्।पते। कृधि। सुगम्।सु।गम्।९।
पदार्थ : हे (सत्पते) सज्जनों के पालनकर्ता (अग्ने) पराक्रमशाली परमात्मन्, विद्वान् जन अथवा राजन् ! आप (त्यम्) उस (वृजिनम्) छोड़ने योग्य पाप को, (रिपुम्) कामक्रोधादि षड्रिपुवर्ग को, अथवा बाह्य शत्रु को, (स्तेनम्) चोर को, और (दुर्-आध्यम्) बुरा चिन्तन करनेवाले द्वेषी को (दविष्ठम्) दूर से दूर (अप अस्य) फेंक दीजिए ॥९॥इस मन्त्र में अर्थश्लेष अलङ्कार है ॥९॥
भावार्थ : पाप विचार या पापीजन, काम-क्रोध आदि आन्तरिक रिपु या बाह्य शत्रु, चोरी के विचार या चोर लोग, दुश्चिन्ताएँ या दुश्चिन्तनकारी मनुष्य, जो भी हम पर आक्रमण करते हैं, उन्हें हम परमात्मा, विद्वान् लोगों और राजा की सहायता से दूर कर दें। सद्विचार और सद्विचारशील लोग सहयोगी बनकर हमारे साथ विचरें ॥९॥
In Sanskrit:
ऋषि : ऋजिश्वा भारद्वाजः | देवता : विश्वेदेवाः | छन्द : उष्णिक् | स्वर : ऋषभः
विषय : अथ रिपूनपनेतुं प्रार्थयते।
पदपाठ : अप। त्यम्। वृजिनम्। रिपुम। स्तेनम्। अग्ने । दुराध्यम्। दुः। आध्यम्। दविष्ठम् । अस्य। सत्पते।सत्।पते। कृधि। सुगम्।सु।गम्।९।
पदार्थ : हे (सत्पते) सतां पालयितः (अग्ने) पराक्रमशालिन् परमात्मन्, विद्वन्, राजन् वा ! त्वम् (त्यम्) तम् (वृजिनम्) वर्जनीयं पापम्। वृजी वर्जने। 'वृजिनानि वर्जनीयानि' इति निरुक्तम् १०।४१। (रिपुम्) कामक्रोधादिषड्रिपुवर्गम्, बाह्यं शत्रुं वा, (स्तेनम्) चौरम्, (दुर्-आध्यम्२) दुष्टचिन्तनपरायणं द्वेषिणं च। दुर्-आ-ध्यै चिन्तायाम्। (दविष्ठम्) दूरतमं यथा स्यात् तथा। अतिशयेन दूरं दविष्ठम्। दूरशब्दाद् इष्ठनि 'स्थूलदूर०' अ० ६।४।१५६ इति यणादिपरस्य लोपः, पूर्वस्य गुणः। (अप अस्य३) अप क्षिप। असु क्षेपणे, दिवादिः, लोटि मध्यमैकवचने रूपम्। अस्माकं कृते (सुगम्४) सुगम्यं सन्मार्गं च। ‘सुदुरोरधिकरणे।’ अ० ३।२।४८ वा० इत्यनेन अधिकरणेऽर्थे गम् धातोर्डः प्रत्ययः। (कृधी) कुरु, प्रकाशय इत्यर्थः। कुरु इति प्राप्ते 'श्रुशृणुपॄकृवृभ्यश्छन्दसि।' अ० ६।४।१०२ इति हेर्धिः। 'अन्येषामपि दृश्यते।’ अ० ६।३।१३७ इति दीर्घः ॥९॥५अत्र अर्थश्लेषालङ्कारः ॥९॥
भावार्थ : पापविचाराः पापिनो जना वा, कामक्रोधाद्या आभ्यन्तरा रिपवो बाह्याः शत्रवो वा, स्तेयविचाराः स्तेना वा, दुश्चिन्तनानि दुश्चिन्तनकारिणो वा येऽप्यस्मानाक्रामन्ति तान् वयं परमात्मनो विद्वज्जनानां नृपतेश्च साहाय्येन दूरं प्रक्षिपेम। सद्विचाराः सद्विचारशीला जनाश्च सहयोगिनो भूत्वाऽस्माभिः सार्धं विचरन्तु ॥९॥
टिप्पणी:१. ऋ० ६।५१।१३२. दुराध्यं कुत्सितम् आभिमुख्येन ध्यानं यस्य स दुराध्यः तं कुत्सितध्यानम् पापसंकल्पमित्यर्थः—इति वि०।३. विवरणकारस्तु 'अस्य' इति नामपदमाह—'अस्य च रिपोः स्तेनस्य च' इति। तत्तु न विचारसहं, स्वरविरोधात्। 'अपास्य अपक्षिप'—इति भ०, सा०।४. सुगं सुखेन गम्यं पन्थानम्—इति भ०।५. ऋग्भाष्ये दयानन्दर्षिणा मन्त्रोऽयं विद्वत्पक्षे व्याख्यातः।