Samveda/374
चर्षणीधृतं मघवानमुक्थ्याऽ३मिन्द्रं गिरो बृहतीरभ्यनूषत। वावृधानं पुरुहूत सुवृक्तिभिरमर्त्यं जरमाणं दिवेदिवे॥३७४
Veda : Samveda | Mantra No : 374
In English:
Seer : vishvaamitro gaathinaH | Devta : indraH | Metre : jagatii | Tone : niShaadaH
Subject : English Translation will be uploaded as and when ready.
Verse : charShaNiidhRRita.m maghavaanamukthyaa3mindra.m giro bRRihatiirabhyanuuShata . vaavRRidhaana.m puruhuuta.m suvRRiktibhiramartya.m jaramaaNa.m divedive.374
Component Words : charShaNiidhRRitam.charShaNi.dhRRitam. maghavaanam.ukthyam .indram. giraH. bRRihatiiH. abhi. anuuShata. vaavRRidhaanam. puruhuutam.puru.huutam. suvRRiktibhiH . su.vRRiktibhiH..amartyam.a.martyam. jaramaaNam. divedive.dive.dive..
In Hindi:
ऋषि : विश्वामित्रो गाथिनः | देवता : इन्द्रः | छन्द : जगती | स्वर : निषादः
विषय : अगले मन्त्र में यह विषय है कि वह जगदीश्वर और राजा कैसा है, जिसकी हम स्तुति करें।
पदपाठ : चर्षणीधृतम्।चर्षणि।धृतम्। मघवानम्।उक्थ्यम् ।इन्द्रम्। गिरः। बृहतीः। अभि। अनूषत। वावृधानम्। पुरुहूतम्।पुरु।हूतम्। सुवृक्तिभिः । सु।वृक्तिभिः।।अमर्त्यम्।अ।मर्त्यम्। जरमाणम्। दिवेदिवे।दिवे।दिवे।५।
पदार्थ : (चर्षणीधृतम्) मनुष्यों के धारणकर्ता, (मघवानम्) प्रशस्त ऐश्वर्यों के स्वामी, (उक्थ्यम्) प्रशंसनीय, (सुवृक्तिभिः) शुभ क्रियाओं से (वावृधानम्) वृद्ध, (पुरुहूतम्) बहुतों से पुकारे गये, (अमर्त्यम्) अमर कीर्तिवाले, (दिवेदिवे) प्रतिदिन (जरमाणम्) सत्कर्मकर्ताओं की प्रंशसा करनेवाले अथवा सत्कर्मों का उपदेश करनेवाले (इन्द्रम्) परमेश्वर वा राजा को (बृहतीः) महान् (गिरः) वेदवाणियाँ अथवा मेरी अपनी वाणियाँ (अभ्यनूषत) स्तुति अथवा प्रशंसा का विषय बनाती हैं ॥५॥इस मन्त्र में अर्थश्लेष अलङ्कार है, विशेषणों के साभिप्राय होने से परिकर भी है ॥५॥
भावार्थ : जैसे सब मनुष्यों का धारणकर्ता, शुभकर्मा, अमरकीर्ति, सत्कर्मों का उपदेष्टा परमेश्वर सबसे स्तुति किया जाता है, वैसे ही उन गुणों से युक्त राजा भी प्रजाओं की प्रशंसा का पात्र बनता है ॥५॥
In Sanskrit:
ऋषि : विश्वामित्रो गाथिनः | देवता : इन्द्रः | छन्द : जगती | स्वर : निषादः
विषय : अथ कीदृशः स जगदीश्वरो राजा वा यं वयं स्तुवीमहीत्याह।
पदपाठ : चर्षणीधृतम्।चर्षणि।धृतम्। मघवानम्।उक्थ्यम् ।इन्द्रम्। गिरः। बृहतीः। अभि। अनूषत। वावृधानम्। पुरुहूतम्।पुरु।हूतम्। सुवृक्तिभिः । सु।वृक्तिभिः।।अमर्त्यम्।अ।मर्त्यम्। जरमाणम्। दिवेदिवे।दिवे।दिवे।५।
पदार्थ : (चर्षणीधृतम्) मनुष्याणां धर्त्तारम्, (मघवानम्) प्रशस्तैश्वर्यम्, (उक्थ्यम्) वक्तव्यप्रशंसम्, (सुवृक्तभिः२) शोभनाभिः क्रियाभिः, (वावृधानम्) वृद्धम्। वृधधातोर्लिटः कानच्। (पुरुहूतम्) बहुभिः आहूतम्, (अमर्त्यम्) अमरकीर्तिम्, (दिवेदिवे) दिने दिने (जरमाणम्) सत्कर्मकारिणो जनान् प्रशंसन्तम्। जरते स्तुतिकर्मा, जरिता इत्यस्य स्तोतृवाचिषु पाठात् निघं० ३।१६। यद्वा सत्कर्माणि उपदिशन्तम्। जरते गृणाति। निरु० ४।२३। (इन्द्रम्) परमेश्वरं राजानं वा (बृहतीः) बृहत्यः (गिरः) वेदवाचः यद्वा मदीया वाचः (अभ्यनूषत) अभि स्तुवन्ति ॥५॥३अत्र अर्थश्लेषोऽलङ्कारः, विशेषणानां साभिप्रायत्वात् परिकरालङ्कारोऽपि ॥५॥
भावार्थ : यथा सर्वेषां मानवानां धर्ता शोभनकर्माऽमरकीर्तिः सत्कर्मोपदेष्टा परमेश्वरः सर्वैः स्तूयते तथैव तादृशगुणविशिष्टो नृपतिरपि प्रजानां प्रशंसापात्रं जायते ॥५॥
टिप्पणी:१. ऋ० ३।५१।१।२. सुष्ठु शोभना वृक्तयो दुःखवर्जनानि यासु क्रियासु ताभिः—इति ऋ० १।५२।१ भाष्ये द०। सुवृक्तिभिः सुप्रवृत्ताभिः शोभनाभिः स्तुतिभिः—इति यास्कः (निरु० २।२४)।३. ऋग्भाष्ये दयानन्दर्षिर्मन्त्रमेतं राजविषये व्याख्यातवान्।