Samveda/565
पवित्रं ते विततं ब्रह्मणस्पते प्रभुर्गात्राणि पर्येषि विश्वतः। अतप्ततनूर्न तदामो अश्नुते शृतास इद्वहन्तः सं तदाशत॥५६५
Veda : Samveda | Mantra No : 565
In English:
Seer : pavitra aa~NgirasaH | Devta : pavamaanaH somaH | Metre : jagatii | Tone : niShaadaH
Subject : English Translation will be uploaded as and when ready.
Verse : pavitra.m te vitata.m brahmaNaspate prabhurgaatraaNi paryeShi vishvataH . ataptatanuurna tadaamo ashnute shRRitaasa idvahantaH sa.m tadaashata.565
Component Words : pavitram. te. vitatam.vi.tatam. brahmaNaH.pate . prabhuH.pra.bhuH. gaatraaNi. pari. eShi. vishvataH. ataptatanuuH.atapta.tanuuH. na.tat. aamaH.ashnute. shrRRitaasaH. it. vahantaH .sam.tat.aashata.. aaapaThaadashati..
In Hindi:
ऋषि : पवित्र आङ्गिरसः | देवता : पवमानः सोमः | छन्द : जगती | स्वर : निषादः
विषय : अगले मन्त्र में सोम परमात्मा की पावकता का वर्णन है।
पदपाठ : पवित्रम्। ते। विततम्।वि।ततम्। ब्रह्मणः।पते । प्रभुः।प्र।भुः। गात्राणि। परि। एषि। विश्वतः। अतप्ततनूः।अतप्त।तनूः। न।तत्। आमः।अश्नुते। श्रृतासः। इत्। वहन्तः ।सम्।तत्।आशत।१२। आ.८८.अ.३२.प.२९२.ठा.दशति।२।
पदार्थ : हे (ब्रह्मणः पते) ब्रह्माण्ड के अथवा ज्ञान के अधिपति सोम परमात्मन् ! (ते) आपका (पवित्रम्) पवित्रता-सम्पादन का गुण (विततम्) सर्वत्र व्याप्त है। (प्रभुः) पवित्रता करने में समर्थ आप (विश्वतः) सब ओर से (गात्राणि) शरीरों अर्थात् शरीरधारियों के पास (पर्येषि) उन्हें पवित्र करने के लिए पहुँचते हो। किन्तु (अतप्ततनूः) जिसने तपस्या से शरीर को तपाया नहीं है, ऐसा (आमः) कच्चा मनुष्य (तत्) उस पवित्रता को (न अश्नुते) प्राप्त नहीं कर पाता। (शृतासः इत्) पके हुए लोग ही (वहन्तः) आपको हृदय में धारण करते हुए (तत्) आपसे होनेवाली पवित्रता को (सम् आशत) भली-भाँति प्राप्त करते हैं ॥१२॥
भावार्थ : जो लोग तपस्वी हैं, उन्हीं के हृदय और आचरण पवित्र होते हैं ॥१२॥इस दशति में भी सोम परमात्मा तथा उसके आनन्दरस की प्राप्ति का वर्णन होने से इस दशति के विषय की पूर्व दशति के विषय के साथ संगति है ॥षष्ठ प्रपाठक में द्वितीय अर्ध की द्वितीय दशति समाप्त ॥पञ्चम अध्याय में नवम खण्ड समाप्त ॥
In Sanskrit:
ऋषि : पवित्र आङ्गिरसः | देवता : पवमानः सोमः | छन्द : जगती | स्वर : निषादः
विषय : अथ सोमस्य परमात्मनः पावकत्वं वर्णयति।
पदपाठ : पवित्रम्। ते। विततम्।वि।ततम्। ब्रह्मणः।पते । प्रभुः।प्र।भुः। गात्राणि। परि। एषि। विश्वतः। अतप्ततनूः।अतप्त।तनूः। न।तत्। आमः।अश्नुते। श्रृतासः। इत्। वहन्तः ।सम्।तत्।आशत।१२। आ.८८.अ.३२.प.२९२.ठा.दशति।२।
पदार्थ : हे (ब्रह्मणः पते) ब्रह्माण्डस्य ज्ञानस्य वा अधिपते सोम परमात्मन् ! (ते) तव (पवित्रम्) पावकत्वम् (विततम्) सर्वत्र व्याप्तं वर्तते। (प्रभुः) पावित्र्यसम्पादनसमर्थः त्वम् (विश्वतः) सर्वतः (गात्राणि) शरीराणि, शरीरधारिणः इत्यर्थः, (पर्येषि) पावयितुं परिगच्छसि। किन्तु (अतप्ततनूः२) तपस्यया अतप्तशरीरः (आमः) अपरिपक्वः जनः (तत्) पवित्रत्वम् (न अश्नुते) न प्राप्नोति, (शृतासः इत्) परिपक्वाः एव जनाः। श्रा पाके निष्ठायाम् ‘शृतं पाके। अ० ६।१।२७’ इति धातोः शृ भावः। जसोऽसुगागमः। (वहन्तः) त्वां हृदये धारयन्तः सन्तः (तत्) त्वज्जन्यं पवित्रत्वम् (सम् आशत) सम्यक् प्राप्नुवन्ति ॥१२॥
भावार्थ : ये तपस्विनः सन्ति तेषामेव हृदयान्याचरणानि च पवित्राणि जायन्ते ॥१२॥अत्रापि सोमस्य परमात्मनस्तदानन्दरसस्य च प्राप्तिवर्णनादेतद्दशत्यर्थस्य पूर्वदशत्यर्थेन सह संगतिरस्तीति वेद्यम् ॥इति षष्ठे प्रपाठके द्वितीयार्धे द्वितीया दशतिः ॥इति पञ्चमेऽध्याये नवमः खण्डः ॥
टिप्पणी:१. ऋ० ९।८३।१ ‘वहन्तस्तत् समाशत’ इति पाठः। साम० ८७५।२. “तप्तमुद्राधारिणां वैष्णवसम्प्रदायविशेषाणां नयेऽयमेव मन्त्रः शरीरे तप्तचक्राद्यङ्कनस्य। तथा च ‘अतप्ततनूः’ शङ्खचक्रादिभिः न तप्ता तनूः अस्य स पुरुषः आमः अपरिपक्वः असंस्कृतः अत एव ‘तत्’ प्रसिद्धं कैवल्यं न अश्नुते इत्यर्थः। वस्तुतोऽस्य विनियोगो ज्योतिष्टोमे तृतीयेऽहनि”—इति सत्यव्रतसामश्रमी। एतद्विषये दयानन्दर्षिकृतसत्यार्थप्रकाशग्रन्थस्यैकादशः समुल्लासोऽपि द्रष्टव्यः।