Samveda/812
शतानीकेव प्र जिगाति धृष्णुया हन्ति वृत्राणि दाशुषे। गिरेरिव प्र रसा अस्य पिन्विरे दत्राणि पुरुभोजसः (हि)।। [धा. । उ ना. । स्व. ।]॥८१२
Veda : Samveda | Mantra No : 812
In English:
Seer : baalakhilyaaH, praskaNvaH kaaNvaH | Devta : indraH | Metre : pragaathaH(viShamaa bRRihatii samaa satobRRihatii) | Tone : pa~nchamaH
Subject : English Translation will be uploaded as and when ready.
Verse : shataaniikeva pra jigaati dhRRiShNuyaa hanti vRRitraaNi daashuShe . gireriva pra rasaa asya pinvire datraaNi purubhojasaH.812
Component Words : shataaniikaa .shata .aniikaa .iva .pra .jigaati .dhRRiShNuyaa .hanti .vRRitraaNi .daashuShe. gireH .iva. pra .rasaaH .asya .pinvire .datraaNi .purubhojasaH .puru .bhojasaH.
In Hindi:
ऋषि : बालखिल्याः, प्रस्कण्वः काण्वः | देवता : इन्द्रः | छन्द : प्रगाथः(विषमा बृहती समा सतोबृहती) | स्वर : पञ्चमः
विषय : अगले मन्त्र में परमात्मा और आचार्य दोनों का वर्णन है।
पदपाठ : शतानीका ।शत ।अनीका ।इव ।प्र ।जिगाति ।धृष्णुया ।हन्ति ।वृत्राणि ।दाशुषे। गिरेः ।इव। प्र ।रसाः ।अस्य ।पिन्विरे ।दत्राणि ।पुरुभोजसः ।पुरु ।भोजसः॥
पदार्थ : यह इन्द्र अर्थात् परमैश्वर्ययुक्त परमात्मा वा विद्या के ऐश्वर्य से युक्त आचार्य (दाशुषे) आत्मसमपर्ण करनेवाले उपासक वा शिष्य के हितार्थ (धृष्णुया) अपने धर्षक गुण से (शतानीका इव) सौ शत्रुसेनाओं के तुल्य (वृत्राणि) उपासक या शिष्य के दोषों पर (प्र जिगाति) आक्रमण करता है और (हन्ति) उन्हें नष्ट कर देता है। (पुरुभोजसः) बहुत पालन करनेवाले (अस्य) इस परमात्मा वा आचार्य के (दत्राणि) दान (पिन्विरे) उपासक वा शिष्य के प्रति प्रवाहित होते हैं, (गिरेः इव रसाः) जैसे पर्वत के जल प्रवाहित हुआ करते हैं ॥२॥इस मन्त्र में दो उपमाओं की संसृष्टि है ॥२॥
भावार्थ : परमात्मा वा आचार्य के प्रति समर्पणभाव में पहुँचकर उनकी सहायता से दोषों को दूर कर आनन्द-रस और विद्या-रस प्राप्त करने चाहिएँ ॥२॥
In Sanskrit:
ऋषि : बालखिल्याः, प्रस्कण्वः काण्वः | देवता : इन्द्रः | छन्द : प्रगाथः(विषमा बृहती समा सतोबृहती) | स्वर : पञ्चमः
विषय : अथ परमात्मानमाचार्यं च वर्णयति।
पदपाठ : शतानीका ।शत ।अनीका ।इव ।प्र ।जिगाति ।धृष्णुया ।हन्ति ।वृत्राणि ।दाशुषे। गिरेः ।इव। प्र ।रसाः ।अस्य ।पिन्विरे ।दत्राणि ।पुरुभोजसः ।पुरु ।भोजसः॥
पदार्थ : एष इन्द्रः परमैश्वर्यवान् परमात्मा विद्यैश्वर्यवान् आचार्यो वा (दाशुषे) आत्मसमर्पकस्य उपासकस्य शिष्यस्य वा हितार्थम् (धृष्णुया) स्वकीयेन धर्षकगुणेन (शतानीका इव) शतानीकानि शतसंख्यकानि शत्रुसैन्यानि इव (वृत्राणि) उपासकस्य शिष्यस्य वा छिद्राणि (प्र जिगाति) प्र गच्छति आक्रामति इति यावत्। [जिगातिः गतिकर्मा। निघं० २।१४।] (हन्ति) हिनस्ति च। (पुरुभोजसः) बहुपालकस्य (अस्य) परमात्मनः आचार्यस्य वा (दत्राणि) दानानि। (पिन्विरे) उपासकं शिष्यं वा प्रति प्रवहन्ति, (गिरेः इव रसाः) पर्वतस्य यथा जलानि प्रवहन्ति ॥२॥अत्र द्वयोरुपमयोः संसृष्टिः ॥२॥
भावार्थ : परमात्मानमाचार्यं च प्रति समर्पणभावेन गत्वा, तत्साहाय्येन दोषान् दूरीकृत्यानन्दरसा विद्यारसाश्च प्राप्तव्याः ॥२॥
टिप्पणी:१. ऋ० ८।४९।२, अथ० २०।५१।२।