Samveda/821
वृषा मतीनां पवते विचक्षणः सोमो अह्नां प्रतरीतोषसां दिवः। प्राणा सिन्धूनां कलशा अचिक्रददिन्द्रस्य हार्द्याविशन्मनीषिभिः॥८२१
Veda : Samveda | Mantra No : 821
In English:
Seer : sikataa nivaavarii | Devta : pavamaanaH somaH | Metre : jagatii | Tone : niShaadaH
Subject : English Translation will be uploaded as and when ready.
Verse : vRRiShaa matiinaa.m pavate vichakShaNaH somo ahnaa.m pratariitoShasaa.m divaH . praaNaa sindhuunaa.m kalashaa.m achikradadindrasya haardyaavishanmaniiShibhiH.821
Component Words : vRRiShaa .matiinaam .pavate .vichakShaNaH. vi .chakShaNaH .somaH .ahnaam. a .hnaam .prataritaa .pra .taritaa .upasaam .divaH .praaNaa .pra .aanaa .sindhuunaam .kalashaan .achikradat .indrasya .haardi .aashvin .aa .vishan . maniiShibhiH .
In Hindi:
ऋषि : सिकता निवावरी | देवता : पवमानः सोमः | छन्द : जगती | स्वर : निषादः
विषय : प्रथम ऋचा पूर्वार्चिक में क्रमाङ्क ५५९ पर परमात्मा के विषय में व्याख्यात की जा चुकी है। यहाँ बहुत से सोमों का परिचय दिया जा रहा है।
पदपाठ : वृषा ।मतीनाम् ।पवते ।विचक्षणः। वि ।चक्षणः ।सोमः ।अह्नाम्। अ ।ह्नाम् ।प्रतरिता ।प्र ।तरिता ।उपसाम् ।दिवः ।प्राणा ।प्र ।आना ।सिन्धूनाम् ।कलशान् ।अचिक्रदत् ।इन्द्रस्य ।हार्दि ।आश्विन् ।आ ।विशन् । मनीषिभिः ॥
पदार्थ : (सोमः) एक सोम (विचक्षणः) विद्वान आचार्य है, जो (मतीनाम्) ज्ञानों का (वृषा) बरसानेवाला होता हुआ (पवते)शिष्यों को पवित्र करता है। द्वितीय सोम परमेश्वर है, जो (अह्नाम्) दिनों का, (उषसाम्) उषाओं का और (दिवः) सूर्य का (प्रतरीता) उत्तम रूप से तरानेवाला अर्थात् व्यतीत करानेवाला है। तृतीय सोम चन्द्रमा है, जो (सिन्धूनाम्) समुद्रों का (प्राणा) बढ़ानेवाला होता है। चौथा सोम सोमौषधि का रस है, जो (कलशान्) द्रोणकलशों को (अचिक्रदत्) शब्दायमान करता है। पाँचवाँ सोम ब्रह्मानन्द-रस है, जो (मनीषिभिः) मन से किये जाते हुए स्तोत्रों के साथ (इन्द्रस्य) जीवात्मा के (हार्दि) हृदय में (आ विशत्) प्रविष्ट होता है ॥१॥
भावार्थ : वेदों में सोम शब्द के बहुत से वाच्यार्थ होते है, जो प्रकरणानुसार वेदज्ञ विद्वानों को समझ लेने चाहिएँ ॥१॥
In Sanskrit:
ऋषि : सिकता निवावरी | देवता : पवमानः सोमः | छन्द : जगती | स्वर : निषादः
विषय : तत्र प्रथमा ऋक् पूर्वार्चिके ५५९ क्रमाङ्के परमात्मविषये व्याख्याता। अत्र बहूनां सोमानां परिचयो दीयते।
पदपाठ : वृषा ।मतीनाम् ।पवते ।विचक्षणः। वि ।चक्षणः ।सोमः ।अह्नाम्। अ ।ह्नाम् ।प्रतरिता ।प्र ।तरिता ।उपसाम् ।दिवः ।प्राणा ।प्र ।आना ।सिन्धूनाम् ।कलशान् ।अचिक्रदत् ।इन्द्रस्य ।हार्दि ।आश्विन् ।आ ।विशन् । मनीषिभिः ॥
पदार्थ : (सोमः) एकः सोमः (विचक्षणः) विद्वान् आचार्यो वर्तते, यः (मतीनाम्) ज्ञानानाम् (वृषा) वर्षकः सन् (पवते) शिष्यान् पुनाति। द्वितीयः सोमः परमेश्वरोऽस्ति यः (अह्नाम्) दिवसानाम्, (उषसाम्) प्रभातरक्तिस्राम्, (दिवः) सूर्य्यस्य च (प्रतरीता) प्रकर्षेण तारयिता वर्तते। तृतीयः सोमः चन्द्रमाः अस्ति यः (सिन्धूनाम्) समुद्राणाम् (प्राणा) प्राणः प्राणयिता प्रवर्द्धको भवति। चतुर्थः सोमः सोमौषध्याः रसो विद्यते यः (कलशान्) द्रोणकलशपात्राणि (अचिक्रदत्) क्रन्दयति शब्दयति। पञ्चमः सोमो ब्रह्मानन्दरसोऽस्ति यः (मनीषिभिः) मनसा क्रियमाणैः स्तोत्रैः सह (इन्द्रस्य) जीवात्मनः (हार्दि) हृदयम् (आ विशत्) प्रविशति ॥१॥
भावार्थ : वेदेषु ‘सोम’ शब्दस्य बहवो वाच्यार्था भवन्ति ये प्रकरणानुसारं वेदज्ञैः सुधीभिरुन्नेयाः ॥१॥
टिप्पणी:१. ऋ० ९।८६।१९ ‘सोमो॒ अह्नः॑’ ‘क्रा॒णा सिन्धू॑नां क॒लशाँ॑ अवीवश॒दिन्द्र॑स्य॒’ इति पाठः। साम० ५५९। अथ० १८।४।५८ ‘प्रा॒णः सिन्धू॑नां क॒लशाँ॑ अचिक्रद॒दिन्द्रस्य॒ हार्दि॑मावि॒शन्मिनीषया॑’ इत्युत्तरार्द्धपाठः।