Samveda/877
अरूरुचदुषसः पृश्निरग्रिय उक्षा मिमेति भुवनेषु वाजयुः। मायाविनो ममिरे अस्य मायया नृचक्षसः पितरो गर्भमा दधुः (टु)।।॥८७७
Veda : Samveda | Mantra No : 877
In English:
Seer : pavitra aa~NgirasaH | Devta : pavamaanaH somaH | Metre : jagatii | Tone : niShaadaH
Subject : English Translation will be uploaded as and when ready.
Verse : aruuruchaduShasaH pRRishniragriya ukShaa mimeti bhuvaneShu vaajayuH . maayaavino mamire asya maayayaa nRRichakShasaH pitaro garbhamaa dadhuH.877
Component Words : aruruchat .uShasaH .pRRishniH .apriyaH .ukShaa .mimeti .bhuvaneShu .vaajayuH .maayaavinaH .mamire .asya. maayayaa .nRRichakShasaH .nRRi .chakShasaH .pitaraH .garbham .aa .dadhuH.
In Hindi:
ऋषि : पवित्र आङ्गिरसः | देवता : पवमानः सोमः | छन्द : जगती | स्वर : निषादः
विषय : तृतीय ऋचा की पूर्वार्चिक में ५१६ क्रमाङ्क पर परमात्मारूप सोम के विषय में व्याख्या हो चुकी है। यहाँ सोम का वर्णन सूर्यरूप में दर्शाते हैं।
पदपाठ : अरुरुचत् ।उषसः ।पृश्निः ।अप्रियः ।उक्षा ।मिमेति ।भुवनेषु ।वाजयुः ।मायाविनः ।ममिरे ।अस्य। मायया ।नृचक्षसः ।नृ ।चक्षसः ।पितरः ।गर्भम् ।आ ।दधुः॥
पदार्थ : यह (अग्रियः) आगे जानेवाला (पृश्निः) सूर्यरूप पवमान सोम (उषसः) उषाओं को (अरूरुचत्) चमकाता है। यह (उक्षा) वर्षाजल से सींचनेवाला सूर्य (भुवनेषु) भूमण्डलों में (वाजयुः) दूसरों को अन्न देना चाहता हुआ (मिमेति) बादल के जल को नीचे फेंकता है। (अस्य) इस सूर्य के ही (मायया) कर्म से (मायाविनः) कर्मयुक्त होते हुए वायु, जल, बिजली आदि (ममिरे) पदार्थों का निर्माण करते हैं और इस सूर्य के ही कर्म से (नृचक्षसः) मनुष्यों को प्रकाश देनेवाली (पितरः) पालक किरणें (गर्भम् आदधुः) ओषधी आदियों में गर्भ स्थापित करती हैं ॥३॥
भावार्थ : सौरमण्डल में उषा का प्रादुर्भाव, जल की वर्षा, बिजली चमकना, वायु का चलना, बीजों का अङ्कुरित होना आदि जो कुछ भी कर्म है, वह सब सूर्य के द्वारा ही किया जाता है। इस रूप में उसका महत्त्व जानकर उसका उपयोग शिल्प आदि में करना चाहिए। सूर्य में भी सब शक्ति परमात्मा की ही दी हुई है, इस कारण सूर्य का भी सूर्य परमात्मा है, यह भी जानना चाहिए ॥३॥चतुर्थ अध्याय में पञ्चम खण्ड समाप्त ॥
In Sanskrit:
ऋषि : पवित्र आङ्गिरसः | देवता : पवमानः सोमः | छन्द : जगती | स्वर : निषादः
विषय : तृतीया ऋक् पूर्वार्चिके ५९६ क्रमाङ्के परमात्मसोमविषये व्याख्याता। अत्र सोमः सूर्यात्मना वर्ण्यते।
पदपाठ : अरुरुचत् ।उषसः ।पृश्निः ।अप्रियः ।उक्षा ।मिमेति ।भुवनेषु ।वाजयुः ।मायाविनः ।ममिरे ।अस्य। मायया ।नृचक्षसः ।नृ ।चक्षसः ।पितरः ।गर्भम् ।आ ।दधुः॥
पदार्थ : एषः (अग्रियः) अग्रेभवः (पृश्निः) सूर्यरूपः पवमानः सोमः (उषसः) प्रभातकान्तीः (अरूरुचत्) आरोचयति। एषः (उक्षा) वृष्टिजलेन सेचकः सूर्यः (भुवनेषु) भूखण्डेषु (वाजयुः२) परेषाम् अन्नकामः सन् मिमेति मिनोति, मेघोदकम् अधः प्रक्षिपति। [डुमिञ् प्रक्षेपणे, स्वादिः। विकरणव्यत्ययेन शपः श्लुः।] (अस्य) सूर्यस्यैव (मायया) कर्मणा (मायाविनः) कर्मवन्तः वायुजलविद्युदादयः (ममिरे) पदार्थान् निर्मिमते। किञ्च अस्य सूर्यस्यैव मायया (नृचक्षसः) नृणां प्रकाशप्रदाः (पितरः) पालकाः रश्मयः (गर्भम् आदधुः) ओषध्यादिषु गर्भं स्थापयन्ति ॥३॥
भावार्थ : सौरमण्डले उषःप्रादुर्भाव-जलवृष्टि-विद्युत्प्रकाशन-वायुगमन-बीजाङ्कुरणादिकं यत्किञ्चिदपि कर्म विद्यते तत्सर्वं सूर्यकृतमेवेति तन्महत्त्वं विज्ञाय तदुपयोगः सम्यक् शिल्पादिषु कार्यः। सूर्येऽपि सर्वा शक्तिः परमात्मकृतेति सूर्यस्यापि सूर्यः परमात्माऽस्तीत्यपि ज्ञातव्यम् ॥३॥
टिप्पणी:१. ऋ० ९।८३।३ ‘मिमेति भुवनेषु’ इत्यत्र ‘बि॑भर्ति॒ भुव॑नानि’ इतिपाठः। साम० ५९६।२. वाजयुः वाजमन्तं तदिप्सुः, अथवा वाजयुः वाजप्रदः, वाजयुः वेगवान् इति वि०।