Samveda/923
तवाहं नक्तमुत सोम ते दिवा दुहानो बभ्र ऊधनि। घृणा तपन्तमति सूर्यं परः शकुना इव पप्तिम (ति)।। [धा. । उ । स्व. ।]॥९२३
Veda : Samveda | Mantra No : 923
In English:
Seer : saptarShayaH | Devta : pavamaanaH somaH | Metre : pragaathaH(viShamaa bRRihatii samaa satobRRihatii) | Tone : pa~nchamaH
Subject : English Translation will be uploaded as and when ready.
Verse : tavaaha.m naktamuta soma te divaa duhaano babhra uudhani . ghRRiNaa tapantamati suurya.m paraH shakunaa iva paptima.923
Component Words : tava .aham .naktam .uta .soma .te .divaa .duhaanaH .babhro .uudhani. ghRRiNaa. tapantam .ati .suuryam .paraH. shakunaaH .iva .paptim.
In Hindi:
ऋषि : सप्तर्षयः | देवता : पवमानः सोमः | छन्द : प्रगाथः(विषमा बृहती समा सतोबृहती) | स्वर : पञ्चमः
विषय : आचार्य की सहायता से दोषों को दूर करके अब परमात्मा से निवेदन करते हैं।
पदपाठ : तव ।अहम् ।नक्तम् ।उत ।सोम ।ते ।दिवा ।दुहानः ।बभ्रो ।ऊधनि। घृणा। तपन्तम् ।अति ।सूर्यम् ।परः। शकुनाः ।इव ।पप्तिम्॥
पदार्थ : हे (बभ्रो) भरण-पोषण करनेवाले (सोम) आनन्दरसागार परमेश्वर ! (तव) तेरा (अहम्) मैं उपासक (ते) तेरे (ऊधनि) आनन्दरस के कोश में से (नक्तम्) रात्रि को (उत) और (दिवा) दिन में भी (दुहानः) आनन्दरस को दुह रहा हूँ और (घृणा) तेज से (तपन्तम्) तपते हुए (सूर्यम्) सूर्य को भी (अति) अतिक्रान्त करके अर्थात् सूर्य से भी अधिक तेजस्वी होते हुए हम (शकुनाः इव) पक्षियों के समान (परः) भौतिक जगत् से परे विद्यमान तुझ परमात्मा की ओर (पप्तिम) उड़ रहे हैं ॥२॥यहाँ उपमालङ्कार है ॥२॥
भावार्थ : मनुष्य को चाहिए कि वह तेजस्वी और तपस्वी होकर परमात्मा का साक्षात्कार करके उसके आनन्द-रस का आस्वाद लेकर मोक्ष पद को पाये ॥२॥
In Sanskrit:
ऋषि : सप्तर्षयः | देवता : पवमानः सोमः | छन्द : प्रगाथः(विषमा बृहती समा सतोबृहती) | स्वर : पञ्चमः
विषय : आचार्यसाहाय्येन दोषान् दूरीकृत्य सम्प्रति परमात्मानमाह।
पदपाठ : तव ।अहम् ।नक्तम् ।उत ।सोम ।ते ।दिवा ।दुहानः ।बभ्रो ।ऊधनि। घृणा। तपन्तम् ।अति ।सूर्यम् ।परः। शकुनाः ।इव ।पप्तिम्॥
पदार्थ : हे (बभ्रो) भरणपोषणकर्तः (सोम) आनन्दरसागार परमेश्वर ! (तव) त्वदीयः (अहम्) उपासकः (ते) तव (ऊधनि) आनन्दरसकोशात्। [पञ्चम्यर्थे सप्तमी।] (नक्तम्) रात्रौ (उत) अपि च (दिवा) दिवसे (दुहानः) आनन्दरसम् आददानः अस्मि। किञ्च, (घृणा) तेजसा। [घृणिः इति ज्वलतो नामधेयम्। निरु० १।१७। तृतीयैकवचने ‘सुपां सुलुक्०’ इति विभक्तेर्डादेशः।] (तपन्तम्) ज्वलन्तम् (सूर्यम्) आदित्यम् अपि (अति) अतिक्रम्य, सूर्यादप्यधिकतरं तेजस्विनः सन्तः इत्यर्थः (शकुनाः इव) पक्षिणः इव (परः) भौतिकाज्जगतः परस्तात् विद्यमानं परमात्मानं त्वां प्रति (पप्तिम) वयं पतामः। [पत्लृ धातोर्लडर्थे लिटि ‘तनिपत्योश्छन्दसि’। अ० ६।४।९९ इत्युपधालोपः] ॥२॥अत्रोपमालङ्कारः ॥२॥
भावार्थ : मनुष्यस्तेजस्वी तपस्वी च भूत्वा परमात्मानं साक्षात्कृत्य तस्यानन्दरसमास्वाद्य मोक्षपदं लभेत ॥२॥
टिप्पणी:१. ऋ० ९।१०७।२०, ‘तवाहं’ ‘दुहानो’ इत्यत्र क्रमेण ‘उ॒ताहं’ ‘स॒ख्याय॒’ इति पाठः।