Samveda/1003
असि हि वीर सेन्योऽसि भूरि पराददिः। असि दभ्रस्य चिद्वृधो यजमानाय शिक्षसि सुन्वते भूरि ते वसु॥१००३
Veda : Samveda | Mantra No : 1003
In English:
Seer : gotamo raahuugaNaH | Devta : indraH | Metre : pa.mktiH | Tone : pa~nchamaH
Subject : English Translation will be uploaded as and when ready.
Verse : asi hi viira senyo.asi bhuuri paraadadiH . asi dabhrasya chidvRRidho yajamaanaaya shikShasi sunvate bhuuri te vasu.1003
Component Words : asi .hi .viira .senvaH. asi .bhuuri .paraadadiH .paraa. dadiH .asi. dabhrasya .chit .vRRidhaH .yaj~namaanaaya. shikShisi .sunvate .bhuuri .te .vasu.
In Hindi:
ऋषि : गोतमो राहूगणः | देवता : इन्द्रः | छन्द : पंक्तिः | स्वर : पञ्चमः
विषय : अगले मन्त्र में पुनः मन को प्रबोधित किया गया है।
पदपाठ : असि ।हि ।वीर ।सेन्वः। असि ।भूरि ।पराददिः ।परा। ददिः ।असि। दभ्रस्य ।चित् ।वृधः ।यज्ञमानाय। शिक्षिसि ।सुन्वते ।भूरि ।ते ।वसु॥
पदार्थ : हे (वीर) पराक्रमशील मन ! तू (सेन्यः) सेनाओं में निपुण अर्थात् सेनापति (असि) है और (भूरि) भूरि-भूरि (पराददिः) शत्रुओं को दूर फेंकनेवाला (असि) है। साथ ही (दभ्रस्य चित्) क्षुद्र का भी (वृधः) बढ़ानेवाला (असि) है। तू (यजमानाय) यजनशील, परोपकारी मनुष्य के लिए (शिक्षसि) बल प्रदान करता है। (सुन्वते) वीररस उत्पन्न करनेवाले मनुष्य को (ते) तेरा (भूरि) बहुत अधिक (वसु) ऐश्वर्य प्राप्त होता है ॥२॥
भावार्थ : जब मनुष्य अपने मन को सेनापति पद पर अभिषिक्त करके आन्तरिक और बाह्य शत्रुओं को जीतने का यत्न करते हैं, तब विजय निश्चित मिलती है ॥२॥
In Sanskrit:
ऋषि : गोतमो राहूगणः | देवता : इन्द्रः | छन्द : पंक्तिः | स्वर : पञ्चमः
विषय : अथ पुनरपि मनः प्रबोधयति।
पदपाठ : असि ।हि ।वीर ।सेन्वः। असि ।भूरि ।पराददिः ।परा। ददिः ।असि। दभ्रस्य ।चित् ।वृधः ।यज्ञमानाय। शिक्षिसि ।सुन्वते ।भूरि ।ते ।वसु॥
पदार्थ : हे (वीर) वीर इन्द्र, पराक्रमशालि मनः ! त्वम् (सेन्यः२) सेनासु साधुः, सेनापतिः (असि) विद्यसे, किञ्च (भूरि) बहु (पराददिः) शत्रून् दूरं प्रक्षेप्ता (असि) विद्यसे। अपि च (दभ्रस्य चित्) क्षुद्रस्य अपि (वृधः) वर्धयिता (असि) विद्यसे। त्वम् (यजमानाय) यजनशीलाय परोपकारिणे जनाय (शिक्षसि) बलं प्रयच्छसि। [शिक्षतिः दानकर्मा। निघं० ३।२०।] (सुन्वते) वीररसाभिषवं कुर्वते जनाय (ते) तव (भूरि) बहु (वसु) ऐश्वर्यं भवतीति शेषः ॥२॥३
भावार्थ : यदा मनुष्याः स्वकीयं मनः सैनापत्येऽभिषिच्यान्तरान् बाह्यांश्च शत्रून् विजेतुं यतन्ते तदा विजयो निश्चितो जायते ॥२॥
टिप्पणी:१. ऋ० १।८१।२, अथ० २०।५६।२।२. विवरणनये ‘वीरसेन्यः’ इत्येकं पदम्। अत एवैवं व्याख्यातम्—वीरसेन्यः वीराः सेन्या यस्य असौ वीरसेन्य इति। परमेतत् पदग्रन्थविरुद्धम्, तत्र ‘वीर। सेन्यः’ इति छेदस्वरयोर्दर्शनात्—इति सामश्रमी।३. ऋग्भाष्ये दयानन्दर्षिरिममपि मन्त्रं सभाध्यक्षविषय एव व्याचष्टे।