Samveda/1019
इन्दुर्वाजी पवते गोन्योघा इन्द्रे सोमः सह इन्वन्मदाय। हन्ति रक्षो बाधते पर्यरातिं वरिवस्कृण्वन्वृजनस्य राजा॥१०१९
Veda : Samveda | Mantra No : 1019
In English:
Seer : manyurvaasiShThaH | Devta : pavamaanaH somaH | Metre : triShTup | Tone : dhaivataH
Subject : English Translation will be uploaded as and when ready.
Verse : indurvaajii pavate gonyoghaa indre somaH saha invanmadaaya . hanti rakSho baadhate paryaraati.m varivaskRRiNvanvRRijanasya raajaa.1019
Component Words : induH .vaajii .pavate .gonyodhaaH .go .nyoghaaH .indre .somaH .sahaH .invam .madaaya .hanti .rakShaH .baadhate. pari .araatim .a. raatim .varivaH. kRRiNvan .vRRijanasva .raajaa.
In Hindi:
ऋषि : मन्युर्वासिष्ठः | देवता : पवमानः सोमः | छन्द : त्रिष्टुप् | स्वर : धैवतः
विषय : प्रथम ऋचा की पूर्वार्चिक में ५४० क्रमाङ्क पर परमात्मा के विषय में व्याख्या हो चुकी है। यहाँ ब्रह्मानन्द रस का वर्णन है।
पदपाठ : इन्दुः ।वाजी ।पवते ।गोन्योधाः ।गो ।न्योघाः ।इन्द्रे ।सोमः ।सहः ।इन्वम् ।मदाय ।हन्ति ।रक्षः ।बाधते। परि ।अरातिम् ।अ। रातिम् ।वरिवः। कृण्वन् ।वृजनस्व ।राजा॥
पदार्थ : (गोन्योधाः) मन, बुद्धि, प्राण एवं इन्द्रियों में प्रवाहित होनेवाला, (वाजी) वेगवान्, (इन्दुः) सराबोर करनेवाला ब्रह्मानन्दरस (पवते) प्रवाहित हो रहा है। (सोमः) अभिषुत वह ब्रह्मानन्दरस (इन्द्रे) जीवात्मा में (मदाय) उत्साह के लिए (सहः) बल (इन्वन्) प्रेरित करता है। वह रस (रक्षः) पाप को (हन्ति) विनष्ट करता है, (अरातिम्) आदानवृत्ति को (परिबाधते) दूर करता है। (वृजनस्य) आत्मिक बल का (राजा) राजा वह (वरिवः) आध्यात्मिक धन को (कृण्वन्) उत्पन्न करता है ॥१॥
भावार्थ : योगाभ्यास द्वारा आनन्दरस की नदी जीवात्मप्रदेश में जब बहती है, तब सब दोष दूर हो जाते हैं और चित्त निर्मल हो जाता है ॥१॥
In Sanskrit:
ऋषि : मन्युर्वासिष्ठः | देवता : पवमानः सोमः | छन्द : त्रिष्टुप् | स्वर : धैवतः
विषय : तत्र प्रथमा ऋक् पूर्वार्चिके ५४० क्रमाङ्के परमात्मविषये व्याख्याता। अत्र ब्रह्मानन्दरसो वर्ण्यते।
पदपाठ : इन्दुः ।वाजी ।पवते ।गोन्योधाः ।गो ।न्योघाः ।इन्द्रे ।सोमः ।सहः ।इन्वम् ।मदाय ।हन्ति ।रक्षः ।बाधते। परि ।अरातिम् ।अ। रातिम् ।वरिवः। कृण्वन् ।वृजनस्व ।राजा॥
पदार्थ : (गोन्योधाः) गोषु मनोबुद्धिप्राणेन्द्रियेषु न्योधः प्रवाहो यस्य सः, (वाजी) वेगवान् (इन्दुः) क्लेदयिता ब्रह्मानन्दरसः (इन्द्रे) जीवात्मनि (मदाय) उत्साहाय (सहः) बलम् (इन्वन्) प्रेरयन् भवतीति शेषः। स रसः (रक्षः) पापम् (हन्ति) विनाशयति, (अरातिम्) अदानवृत्तिम् (परि बाधते) दूरीकरोति। (वृजनस्य) आत्मिकबलस्य (राजा) अधीश्वरः सः (वरिवः) आध्यात्मिकं धनम् (कृण्वन्) कुर्वन्, भवतीति शेषः ॥१॥
भावार्थ : योगाभ्यासेनानन्दरसतरङ्गिणी जीवात्मप्रदेशे यदा प्रवहति तदा सर्वे दोषा दूरीभवन्ति चित्तं च निर्मलं जायते ॥१॥
टिप्पणी:१. ऋ० ९।९७।१०, ‘पर्यरा॑ती॒र्वरि॑वः कृ॒ण्वन्’ इति पाठः। साम० ५४०।