Samveda/1158
समी वत्सं न मातृभिः सृजता गयसाधनम्। देवाव्यकऽ.मदमभि द्विशवसम्॥११५८
Veda : Samveda | Mantra No : 1158
In English:
Seer : parvatanaaradau kaaNvau shikhaNDinyaavapsaasau kaashyapau vaa | Devta : pavamaanaH somaH | Metre : uShNik | Tone : RRIShabhaH
Subject : English Translation will be uploaded as and when ready.
Verse : samii vatsa.m na maatRRibhiH sRRijataa gayasaadhanam . devaavyaa.m3madamabhi dvishavasam.1158
Component Words : sam .ii .vatsam .na .maatRRibhiH .sRRijata .gaayasaadhanam .gava .saadhanam .devaavyam .deva .avyam .madam .abhi . dvishavasam.
In Hindi:
ऋषि : पर्वतनारदौ काण्वौ शिखण्डिन्यावप्सासौ काश्यपौ वा | देवता : पवमानः सोमः | छन्द : उष्णिक् | स्वर : ऋषभः
विषय : आगे पुनः उसी विषय का वर्णन है।
पदपाठ : सम् ।ई ।वत्सम् ।न ।मातृभिः ।सृजत ।गायसाधनम् ।गव ।साधनम् ।देवाव्यम् ।देव ।अव्यम् ।मदम् ।अभि । द्विशवसम्॥
पदार्थ : हे साथियो ! तुम (गयसाधनम्) शरीर-रूप घर के परिष्कर्ता, (देवाव्यम्) प्रकाशक मन, बुद्धि व ज्ञानेन्द्रियों के रक्षक, (मदम्) ब्रह्मानन्द का अनुभव करनेवाले, (द्विशवसम्) आत्मिक और शारीरिक दो प्रकार के बल से युक्त (ई) इस सोम नामक जीवात्मा को (मातृभिः) माताओं के समान हितकारिणी श्रद्धाओं से (अभि सं सृजत) चारों ओर से संयुक्त करो, (वत्सं न) जैसे बछड़े को (मातृभिः) गायों से संयुक्त करते हैं ॥२॥इस मन्त्र में उपमालङ्कार है ॥२॥
भावार्थ : विविध गुणों से विभूषित भी आत्मा में माता के समान हित करनेवाली श्रद्धा यदि नहीं है, तो वह कुछ नहीं कर सकता। गाय से संयुक्त किया हुआ बछड़ा जैसे उसका दूध पीकर पुष्ट हो जाता है, वैसे ही श्रद्धा से संयुक्त जीवात्मा ब्रह्मानन्द के पान से परिपुष्ट होता है ॥२॥
In Sanskrit:
ऋषि : पर्वतनारदौ काण्वौ शिखण्डिन्यावप्सासौ काश्यपौ वा | देवता : पवमानः सोमः | छन्द : उष्णिक् | स्वर : ऋषभः
विषय : अथ पुनरपि स एव विषय उच्यते।
पदपाठ : सम् ।ई ।वत्सम् ।न ।मातृभिः ।सृजत ।गायसाधनम् ।गव ।साधनम् ।देवाव्यम् ।देव ।अव्यम् ।मदम् ।अभि । द्विशवसम्॥
पदार्थ : हे सखायः ! यूयम् (गयसाधनम्) देहगृहस्य परिष्कर्तारम्। [गय इति गृहनामसु पठितम्। निघं० ३।४।] (देवाव्यम्) देवानां प्रकाशकानां मनोबुद्धिज्ञानेन्द्रियाणाम् अवितारं रक्षकम्, (मदम्) ब्रह्मानन्दमनुभवितारम् (द्विशवसम्) आत्मिकदैहिकद्विविधबलयुक्तम् (ई) ईम् एनम् सोमं जीवात्मानम् (मातृभिः) जननीभिरिव हितकरीभिः श्रद्धाभिः२ (अभि सं सृजत) अभिसंयोजयत, (वत्सं न) वत्सं यथा (मातृभिः) गोभिः अभिसंसृजन्ति तद्वत् ॥२॥अत्रोपमालङ्कारः ॥२॥
भावार्थ : विविधगुणगणविभूषितेऽप्यात्मनि जननीव हितकरी श्रद्धा चेन्नास्ति तर्हि सोऽकिञ्चित्कर एव। धेन्वा संसृष्टो वत्सो यथा तत्पयःपानेन पुष्टो भवति तथैव श्रद्धया संसृष्टो जीवात्मा ब्रह्मानन्दपानेन परिपुष्टो जायते ॥२॥
टिप्पणी:१. ऋ० ९।१०४।२।२. श्रद्धा चेतसः सम्प्रसादः। सा हि जननीव कल्याणी योगिनं पाति इति योग० १।२० भाष्ये व्यासः। श्रद्धा माता—साम० ९०।