Samveda/1234
त हि स्वराजं वृषभं तमोजसा धिषणे निष्टतक्षतुः। उतोपमानां प्रथमो नि षीदसि सोमकाम हि ते मनः (ची)।।॥१२३४
Veda : Samveda | Mantra No : 1234
In English:
Seer : bhargaH praagaathaH | Devta : pavamaanaH somaH | Metre : baarhataH pragaathaH | Tone : pa~nchamaH
Subject : English Translation will be uploaded as and when ready.
Verse : ta.m hi svaraaja.m vRRiShabha.m tamojasaa dhiShaNe niShTatakShatuH . utopamaanaa.m prathamo ni Shiidasi somakaama.m hi te manaH.1234
Component Words : tam. hi .svaraajam. sva .raajam .vRRiShabham. tam .ojasaa. dhiShaNeiti .niShTatakShatuH .niH .tatakShatuH .uta .upamaanaam .upa .maanaam. prathamaH .ni .siidasi. somakaamam. soma .kaamam. hi .te. manaH.
In Hindi:
ऋषि : भर्गः प्रागाथः | देवता : पवमानः सोमः | छन्द : बार्हतः प्रगाथः | स्वर : पञ्चमः
विषय : अगले मन्त्र में पुनः आचार्य का विषय है।
पदपाठ : तम्। हि ।स्वराजम्। स्व ।राजम् ।वृषभम्। तम् ।ओजसा। धिषणेइति ।निष्टतक्षतुः ।निः ।ततक्षतुः ।उत ।उपमानाम् ।उप ।मानाम्। प्रथमः ।नि ।सीदसि। सोमकामम्। सोम ।कामम्। हि ।ते। मनः॥
पदार्थ : (तं हि स्वराजम्) विद्या के सूर्य उस आचार्य को, (तं वृषभम्) विद्या के वर्षक उस आचार्य को (धिषणे) विद्या तथा वाणी ने (निष्टतक्षतुः) संस्कृत किया हुआ है। अब प्रत्यक्षरूप में कहते हैं—(उत) और, हे आचार्यवर ! आप (उपमानाम्) उपमानों के मध्य (प्रथमः) श्रेष्ठ होकर (निषीदसि) स्थित हो। (ते मनः) आपका मन (सोमकामं हि) ज्ञानरस के प्रदान का इच्छुक है ॥२॥
भावार्थ : वही आचार्य श्रेष्ठ है, जिसका विद्या-वैभव और वाणी-वैभव दोनों ही उत्कृष्ट हों ॥२॥इस खण्ड में परमात्मा, आचार्य, उपासनायज्ञ, आनन्दरस और प्रसङ्गतः राजा का वर्णन होने से इस खण्ड की पूर्व खण्ड के साथ सङ्गति जाननी चाहिए ॥नवम अध्याय में सप्तम खण्ड समाप्त ॥
In Sanskrit:
ऋषि : भर्गः प्रागाथः | देवता : पवमानः सोमः | छन्द : बार्हतः प्रगाथः | स्वर : पञ्चमः
विषय : अथ पुनरप्याचार्यो वर्ण्यते।
पदपाठ : तम्। हि ।स्वराजम्। स्व ।राजम् ।वृषभम्। तम् ।ओजसा। धिषणेइति ।निष्टतक्षतुः ।निः ।ततक्षतुः ।उत ।उपमानाम् ।उप ।मानाम्। प्रथमः ।नि ।सीदसि। सोमकामम्। सोम ।कामम्। हि ।ते। मनः॥
पदार्थ : (तं हि स्वराजम्) तं खलु विद्यायाः सूर्यम् आचार्यम्, (तं वृषभम्) तं विद्यावर्षकम् आचार्यम् (धिषणे) विद्या वाक् च। [विद्या वै धिषणा तै० सं० ५।१।७।२, धिषणा वाग्, धिषेर्दधात्यर्थे, धीसादिनीति वा धीसानिनीति वा। निरु० ८।३।] (ओजसा) तेजसा (निष्टतक्षतुः) संस्कृतवत्यौ। [निरित्येष समित्येतस्य स्थाने। निरु० १२।७।] अथ प्रत्यक्षकृतमाह—(उत) अपि च, हे आचार्यवर ! त्वम् (उपमानाम्) उपमानानां मध्ये (प्रथमः) श्रेष्ठः सन् (निषीदसि) निषण्णोऽसि। (ते मनः) तव मानसम् (सोमकामं हि) ज्ञानरसप्रदानेच्छुकं किल विद्यते ॥२॥
भावार्थ : स एवाचार्यः श्रेष्ठो यस्य विद्यावैभवं वाग्वैभवं चोभयमप्युत्कृष्टम् ॥२॥अस्मिन् खण्डे परमात्मन आचार्यस्योपासनायज्ञस्यानन्दरसस्य प्रसङ्गतो नृपतेश्च वर्णनादेतत्खण्डस्य पूर्वखण्डेन संगतिर्वेद्या ॥
टिप्पणी:१. ऋ० ८।६१।२, अथ० २०।११३।२, उभयत्र ‘तमोजसे’ इति भेदः।