Samveda/1240
परि स्य स्वानो अक्षरदिन्दुरव्ये मदच्युतः। धारा य ऊर्ध्वो अध्वरे भ्राजा न याति गव्ययुः (ली)।। [धा. । उ नास्ति । स्व. ।]॥१२४०
Veda : Samveda | Mantra No : 1240
In English:
Seer : ambariiSho vaarShaagiraH RRijishvaa bhaaradvaajashch | Devta : pavamaanaH somaH | Metre : anuShTup | Tone : gaandhaaraH
Subject : English Translation will be uploaded as and when ready.
Verse : pari sya svaano akSharadinduravye madachyutaH . dhaaraa ya uurdhvo adhvare bhraajaa na yaati gavyayuH.1240
Component Words : pari .syaH .svaanaH .akSharan .induH. avye .madachyutaH .mada. chyutaH. dhaaraa. yaH .uurdhvaH .adhvare .bhraajaa. na .yaati .gavyayuH.
In Hindi:
ऋषि : अम्बरीषो वार्षागिरः ऋजिश्वा भारद्वाजश्च | देवता : पवमानः सोमः | छन्द : अनुष्टुप् | स्वर : गान्धारः
विषय : अगले मन्त्र में ब्रह्मानन्द-रस वा ज्ञान-रस का विषय है।
पदपाठ : परि ।स्यः ।स्वानः ।अक्षरन् ।इन्दुः। अव्ये ।मदच्युतः ।मद। च्युतः। धारा। यः ।ऊर्ध्वः ।अध्वरे ।भ्राजा। न ।याति ।गव्ययुः॥
पदार्थ : (स्यः) वह (स्वानः) अभिषुत किया जाता हुआ, (मदच्युतः) उत्साह देने के लिए निकला हुआ (इन्दुः) भिगोनेवाला आनन्द-रस वा ज्ञानरस (अव्ये) अव्यय अर्थात् अविनश्वर जीवात्मा में (परि अक्षरत्) परमात्मा के पास से वा आचार्य के पास से क्षरित हुआ है, (यः) जो (ऊर्ध्वः) उत्कृष्ट आनन्द-रस वा ज्ञान-रस (गव्ययुः) प्रकाश देने का इच्छुक-सा होकर (अध्वरे) उपासना-यज्ञ वा विद्या-यज्ञ में (भ्राजा धारा न) मानो प्रदीप्त धारा के साथ (याति) प्रवाहित हो रहा है ॥३॥यहाँ उत्प्रेक्षा अलङ्कार है ॥३॥
भावार्थ : परमेश्वरोपासना-यज्ञ से परमानन्द-रस को और विद्या-यज्ञ से ज्ञान-रस को प्राप्त करके लोग दिव्य प्रकाश पाकर कृतार्थ होवें ॥३॥
In Sanskrit:
ऋषि : अम्बरीषो वार्षागिरः ऋजिश्वा भारद्वाजश्च | देवता : पवमानः सोमः | छन्द : अनुष्टुप् | स्वर : गान्धारः
विषय : अथानन्दरसस्य ज्ञानरसस्य च विषयमाह।
पदपाठ : परि ।स्यः ।स्वानः ।अक्षरन् ।इन्दुः। अव्ये ।मदच्युतः ।मद। च्युतः। धारा। यः ।ऊर्ध्वः ।अध्वरे ।भ्राजा। न ।याति ।गव्ययुः॥
पदार्थ : (स्यः) सः (स्वानः) अभिषूयमाणः, (मदच्युतः) मदाय उत्साहाय च्युतः निःसृतः (इन्दुः) क्लेदकः ब्रह्मानन्दरसो ज्ञानरसो वा (अव्ये) अव्यये अविनाशिनि जीवात्मनि (परि अक्षरत्) परमात्मनः सकाशादाचार्यस्य सकाशाद् वा परिक्षरति, (यः ऊर्ध्वः) उत्कृष्टः आनन्दरसो ज्ञानरसो वा (गव्ययुः) प्रकाशप्रदानकामः इव सन् (अध्वरे) उपासनायज्ञे विद्यायज्ञे वा (भ्राजा धारा न) दीप्तया धारया इव (याति) गच्छति, प्रवहति ॥३॥अत्रोत्प्रेक्षालङ्कारः ॥३॥
भावार्थ : परमेश्वरोपासनायज्ञेन परमानन्दरसं विद्यायज्ञेन च ज्ञानरसं प्राप्य जना दिव्यं प्रकाशमधिगम्य कृतार्था भवन्तु ॥३॥
टिप्पणी:१. ऋ० ९।९८।३, ‘परि॒ ष्य सु॑वा॒नो अ॑क्षा॒ इन्दु॒रव्ये॒ मद॑च्युतः’ इति पूर्वार्द्धः। उत्तरार्द्धे ‘न याति’ इत्यत्र ‘नैति’।