Samveda/1434
त्व हि शूरः सनिता चोदयो मनुषा रथम्। सहावान्दस्युमव्रतमोषः पात्रं न शोचिषा (बि)।।॥१४३४
Veda : Samveda | Mantra No : 1434
In English:
Seer : agastyo maitraavaruNaH | Devta : indraH | Metre : anuShTup | Tone : gaandhaaraH
Subject : English Translation will be uploaded as and when ready.
Verse : tva.m hi shuuraH sanitaa chodayo manuSho ratham . sahaavaandasyumavratamoShaH paatra.m na shochiShaa.1434
Component Words : tvam . hi . shuuraH sanitaa . chodavaH . manuShaH . ratham . sahaavaan . dasyum . avratam . a . vratam . oShaH . paatram . na . shochiShaa.
In Hindi:
ऋषि : अगस्त्यो मैत्रावरुणः | देवता : इन्द्रः | छन्द : अनुष्टुप् | स्वर : गान्धारः
विषय : अब परमात्मा की शूरता वर्णित करते हैं।
पदपाठ : त्वम् । हि । शूरः सनिता । चोदवः । मनुषः । रथम् । सहावान् । दस्युम् । अव्रतम् । अ । व्रतम् । ओषः । पात्रम् । न । शोचिषा॥
पदार्थ : हे इन्द्र ! हे शत्रुओं को विदीर्ण करनेवाले जगदीश ! (त्वं हि) आप निश्चय ही (शूरः) शूरवीर तथा (सनिता) उत्साह देनेवाले हो। (मनुषः) मनुष्य के (रथम्) प्रगति के रथ को (चोदयः) आगे प्रेरित करते हो। (सहावान्) बलवान्, आप (अव्रतम्) व्रतहीन और कर्महीन को तथा (दस्युम्) हिंसक स्वभाव को और हिंसक मनुष्य को (शोचिषा) प्रदीप्त अग्निज्वाला से (पात्रं न) मिट्टी के घड़े आदि के समान (ओषः) संतप्त कर देते हो ॥३॥यहाँ उपमालङ्कार है ॥३॥
भावार्थ : जो परमेश्वर सज्जनों को पुरस्कार और दुष्टों को दण्ड देता है, उससे डरकर दुर्जनों को दुष्टता छोड़ देनी चाहिए और सत्कर्मों में उत्साह दिखाना चाहिए ॥३॥इस खण्ड में उपास्य-उपासक विषय का तथा ब्रह्मानन्द का वर्णन होने से इस खण्ड की पूर्व खण्ड के साथ सङ्गति है ॥बारहवें अध्याय में षष्ठ खण्ड समाप्त ॥बारहवाँ अध्याय समाप्त॥षष्ठ प्रपाठक में द्वितीय अर्ध समाप्त ॥
In Sanskrit:
ऋषि : अगस्त्यो मैत्रावरुणः | देवता : इन्द्रः | छन्द : अनुष्टुप् | स्वर : गान्धारः
विषय : अथ परमात्मनः शूरत्वं वर्णयति।
पदपाठ : त्वम् । हि । शूरः सनिता । चोदवः । मनुषः । रथम् । सहावान् । दस्युम् । अव्रतम् । अ । व्रतम् । ओषः । पात्रम् । न । शोचिषा॥
पदार्थ : हे इन्द्र ! हे शत्रुविदारक जगदीश ! (त्वं हि) त्वं खलु (शूरः) वीरः, (सनिता) उत्साहप्रदश्च असि। (मनुषः) मनुष्यस्य (रथम्) प्रगतिरथम् (चोदयः) अग्रे प्रेरयसि। (सहावान्) बलवान् त्वम् (अव्रतम्) व्रतहीनं कर्महीनं च (दस्युम्) हिंसकं जनं वा (शोचिषा) प्रदीप्तयाऽग्निज्वालया (पात्रं न) मृद्घटादिकमिव (ओषः) प्रतपसि। [उष दाहे, भ्वादिः] ॥३॥२अत्रोपमालङ्कारः ॥३॥
भावार्थ : यः परमेश्वरः सज्जनान् पुरस्करोति दुष्टांश्च दण्डयति तस्माद् भीत्वा दुर्जनैर्दुष्टता परित्यक्तव्या सत्कर्मसु चोत्साहः प्रदर्शनीयः ॥३॥अस्मिन् खण्डे उपास्योपासकविषयस्य ब्रह्मानन्दस्य च वर्णनादेतत्खण्डस्य पूर्वखण्डेन संगतिरस्ति ॥
टिप्पणी:१. ऋ० १।१७५।३।२. ऋग्भाष्ये दयानन्दर्षिणा मन्त्रोऽयं सोनापतिविषये व्याख्यातः।