Samveda/1606
सव्यामनु स्फिग्यं वावसे वृषा न दानो अस्य रोषति। मध्वा सपृक्ताः सारघेण धेनवस्तूयमेहि द्रवा पिब (वी)।। [धा. । उ नास्ति । स्व. ।]॥१६०६
Veda : Samveda | Mantra No : 1606
In English:
Seer : devaatithiH kaaNvaH | Devta : indraH | Metre : pragaathaH(viShamaa bRRihatii samaa satobRRihatii) | Tone : pa~nchamaH
Subject : English Translation will be uploaded as and when ready.
Verse : savyaamanu sphigya.m vaavase vRRiShnaa na daano asya roShati . madhvaa sa.mpRRiktaaH saaragheNa dhenavastuuyamehi dravaa piba.1606
Component Words : savyaam . anu . sphigyam . vaavase . vRRiShaa . na . daanaH . asya . roShati . madhvaa . sa.mpRRiktaaH . sam . pRRiktaaH . saaragheNa . dhenavaH . tuuyam . aa . ihi . drava . piba.
In Hindi:
ऋषि : देवातिथिः काण्वः | देवता : इन्द्रः | छन्द : प्रगाथः(विषमा बृहती समा सतोबृहती) | स्वर : पञ्चमः
विषय : अगले मन्त्र में परमात्मा के उपासक को कहते हैं।
पदपाठ : सव्याम् । अनु । स्फिग्यम् । वावसे । वृषा । न । दानः । अस्य । रोषति । मध्वा । संपृक्ताः । सम् । पृक्ताः । सारघेण । धेनवः । तूयम् । आ । इहि । द्रव । पिब॥
पदार्थ : हे परमात्मा के उपासक ! (वृषा) बलवान् तू (सव्याम्) बायीं (स्फिग्यम्) टाँग को आगे करके और दाहिनी टाँग को पीछे करके (वावसे) दौड़ लगाने के लिए खड़ा रह, अर्थात् सदा विक्रमशील रह। (अस्य) ऐसे विक्रमशील तेरी(दानः) कोई भी हिंसक (न रोषति) हिंसा नहीं कर सकेगा। हे उपासक ! (सारघेण मध्वा) मधुमक्खियों से प्राप्त मधु से (संपृक्ताः) संयुक्त (धेनवः) गोदुग्ध आदि तैयार हैं। तू (तूयम्) शीघ्र (एहि) आ, (द्रव) क्रियाशील हो, (पिब) पान कर ॥२॥
भावार्थ : जैसे दोड़ की प्रतिस्पर्धा में प्रतिस्पर्धी लोग घुटने पर मुड़ी हुई बायीं टाँग को आगे करके और दाहिनी को पीछे करके आकृति-विशेष में दौड़ने के लिए तैयार खड़े रहते हैं, वैसे ही परमेश्वर का उपासक सदा ही पुरुषार्थ के लिए तैयार रहता है। इसलिए उसके रास्ते में कोई बाधा नहीं डाल सकता, प्रत्युत उसका सभी अभिनन्दन करते हैं ॥२॥
In Sanskrit:
ऋषि : देवातिथिः काण्वः | देवता : इन्द्रः | छन्द : प्रगाथः(विषमा बृहती समा सतोबृहती) | स्वर : पञ्चमः
विषय : अथ परमात्मोपासकमाह।
पदपाठ : सव्याम् । अनु । स्फिग्यम् । वावसे । वृषा । न । दानः । अस्य । रोषति । मध्वा । संपृक्ताः । सम् । पृक्ताः । सारघेण । धेनवः । तूयम् । आ । इहि । द्रव । पिब॥
पदार्थ : हे परमात्मोपासक ! (वृषा) बलवान् त्वम् (सव्याम्) वामाम्(स्फिग्यम्) कटिप्रोथोपलक्षितां पादयष्टिम् (अनु) अन्वाश्रित्य, दक्षिणां च पश्चाद् विधाय (वावसे) तिष्ठ। [वसतेर्लोडर्थे लिटि छान्दसं रूपम्।] कस्याञ्चिद् धावनस्पर्धायां भागग्रहीतॄणामेषा भङ्गिर्भवति। सदैव विक्रमशीलस्तिष्ठेति भावः। (अस्य) एवंविधस्य विक्रमशीलस्य तव (दानः) अखण्डयिता हिंसकः कश्चित्। [दान खण्डने भ्वादिः पचाद्यच्।] (न रोषति) हिंसां कर्तुं न शक्ष्यति [रुष हिंसार्थः, भ्वादिः।] हे उपासक ! (सारघेण मध्वा) मधुमक्षिकाजनितेन मधुना (सम्पृक्ताः) संयुक्ताः (धेनवः) गोदुग्धादयः सज्जिताः सन्ति। [अथाप्यस्यां ताद्धितेन कृत्स्नवन्निगमा भवन्ति ‘गोभिः श्रीणीत मत्सरम्’ (ऋ० ९।४६।४) इति पयसः। निरु० २।५।] (तूयम्) शीघ्रम् (एहि) आगच्छ, (द्रव) धाव, (पिब) आस्वादय ॥२॥
भावार्थ : यथा धावनप्रतिस्पर्धायां प्रतिस्पर्द्धिनो जानुन्याकुञ्चितं वामं पादमग्रे कृत्वा दक्षिणं च पश्चात् कृत्वा भङ्गिविशेषेण धावनसन्नद्धास्तिष्ठन्ति तथा परमेश्वरोपासकः सदैव पुरुषार्थाय सज्जस्तिष्ठति। अतस्तन्मार्गे कोऽपि बाधां जनयितुं न शक्नोति,प्रत्युत तस्य सर्वे स्वागतमभिनन्दनं च कुर्वन्ति ॥२॥
टिप्पणी:१. ऋ० ८।४।८।