Samveda/1702
तोशा वृत्रहणा हुवे सजित्वानापराजिता। इन्द्राग्नी वाजसातमा॥१७०२
Veda : Samveda | Mantra No : 1702
In English:
Seer : vishvaamitraH praagaathaH | Devta : indraagnii | Metre : gaayatrii | Tone : ShaDjaH
Subject : English Translation will be uploaded as and when ready.
Verse : toshaa vRRitrahaNaa huve sajitvaanaaparaajitaa . indraagnii vaajasaatamaa.1702
Component Words : toshaa . vRRitrahaNaa . vRRitra . hanaa . huve . sajitvaanaa . sa . jitvaanaa . aparaajitaa . a . paraajitaa . indraagnii . indra . agniiiti . vaajasaatamaa.
In Hindi:
ऋषि : विश्वामित्रः प्रागाथः | देवता : इन्द्राग्नी | छन्द : गायत्री | स्वर : षड्जः
विषय : प्रथम मन्त्र में इन्द्र-अग्नि नाम से ब्रह्म-क्षत्र की प्रशंसा करते हैं।
पदपाठ : तोशा । वृत्रहणा । वृत्र । हना । हुवे । सजित्वाना । स । जित्वाना । अपराजिता । अ । पराजिता । इन्द्राग्नी । इन्द्र । अग्नीइति । वाजसातमा॥
पदार्थ : (तोशा) तेजस्वी वा बढ़ानेवाले, (वृत्रहणा) पाप को नष्ट करनेवाले, (सजित्वाना) साथ मिलकर विजय लाभ करनेवाले, (अपराजिता) पराजित न होनेवाले, (वाजसातमा) बल के अतिशय दाता (इन्द्राग्नी) ब्रह्म और क्षत्र को, मैं (हुवे) बुलाता हूँ ॥१॥
भावार्थ : समष्टि रूप से राष्ट्र में और व्यष्टि रूप से व्यक्ति में विद्यमान, प्रवृद्ध, ब्रह्मबल और क्षात्रबल से राष्ट्र तथा मनुष्य बाह्य और आन्तरिक शत्रुओं को पराजित करके सदा विजयी होता है ॥१॥
In Sanskrit:
ऋषि : विश्वामित्रः प्रागाथः | देवता : इन्द्राग्नी | छन्द : गायत्री | स्वर : षड्जः
विषय : तत्रादौ इन्द्राग्निनाम्ना ब्रह्मक्षत्रे प्रशंसति।
पदपाठ : तोशा । वृत्रहणा । वृत्र । हना । हुवे । सजित्वाना । स । जित्वाना । अपराजिता । अ । पराजिता । इन्द्राग्नी । इन्द्र । अग्नीइति । वाजसातमा॥
पदार्थ : (तोशा२) तोशौ तेजस्विनौ वर्द्धकौ वा, (वृत्रहणा) पापहन्तारौ, (सजित्वाना) सह विजेतारौ, (अपराजिता) अपराजितौ, (वाजसातमा) बलस्य अतिशयेन दातारौ (इन्द्राग्नी) ब्रह्मक्षत्रे। [ब्रह्मक्षत्रे वा इन्द्राग्नी। कौ० ब्रा० १२।८।] अहम् (हुवे) आह्वयामि। [तोशा, वृत्रहणा, सजित्वाना, अपराजिता, वाजसातमा सर्वत्र ‘सुपां सुलुक्०।’ अ० ७।१।३९ इति द्वितीयाद्विवचनस्य आकारादेशः] ॥१॥३
भावार्थ : समष्टिरूपेण राष्ट्रे व्यष्टिरूपेण च व्यक्तौ विद्यमानेन प्रवृद्धनेन ब्रह्मबलेन क्षात्रबलेन च राष्ट्रं मानवश्च बाह्यानान्तरांश्च शत्रून् पराजित्य सदा विजयं लभते ॥१॥
टिप्पणी:१. ऋ० ३।१२।४।२. तुशी दीप्तौ—इति वि०। शत्रूणां बाधकौ—इति सा०। वर्धकौ विज्ञातारौ—इति ऋ० ३।१२।४ इत्यत्र द०।३. ऋग्भाष्ये दयानन्दर्षिणा मन्त्रोऽयं राजधर्मविषये व्याख्यातः, इन्द्राग्नी च सूर्यविद्युताविव सभासेनेशौ स्वीकृतौ।