Samveda/1737
अग्निं तं मन्ये यो वसुरस्तं यं यन्ति धेनवः। अस्तमर्वन्त आशवो स्तं नित्यासो वाजिन इष स्तोतृभ्य आ भर॥१७३७
Veda : Samveda | Mantra No : 1737
In English:
Seer : vasushruta aatreyaH | Devta : agniH | Metre : pa.mktiH | Tone : pa~nchamaH
Subject : English Translation will be uploaded as and when ready.
Verse : agni.m ta.m manye yo vasurasta.m ya.m yanti dhenavaH . astamarvanta aashavosta.m nityaaso vaajina iSha.m stotRRibhya aa bhara.1737
Component Words : agnim . tam . manye . yaH . vasu . astam . yam . yanti . dhenavaH . astam . arvantaH . aashavaH . astam . nityaasaH . vaajinaH . iSham . stotRRibhyaH . aa . bhara.
In Hindi:
ऋषि : वसुश्रुत आत्रेयः | देवता : अग्निः | छन्द : पंक्तिः | स्वर : पञ्चमः
विषय : प्रथम ऋचा पूर्वार्चिक में ४२५ क्रमाङ्क पर व्याख्यात हो चुकी है। यहाँ अग्नि नाम से जगदीश्वर का परिचय प्रस्तुत करते हैं।
पदपाठ : अग्निम् । तम् । मन्ये । यः । वसु । अस्तम् । यम् । यन्ति । धेनवः । अस्तम् । अर्वन्तः । आशवः । अस्तम् । नित्यासः । वाजिनः । इषम् । स्तोतृभ्यः । आ । भर॥
पदार्थ : मैं (अग्निम्) अग्नि नामक जगदीश्वर (तं मन्ये) उसे मानता हूँ,(यः वसुः) जो धर्मात्माओं को निवास देनेवाला है, (अस्तं यम्) शरण-रूप जिसके पास (धेनवः) दुधारू गायें (यन्ति) मातृत्व की प्राप्ति के लिए पहुँचती हैं, (अस्तम्) शरण-रूप जिसके पास (आशवः) शीघ्रगामी (अर्वन्तः) घोड़े (यन्ति) वेग की प्राप्ति के लिए पहुँचते हैं, (अस्तम्) शरण-रूप जिसके पास (नित्यासः) अनादि और अनन्त (वाजिनः) जीवात्मा (यन्ति) बल के लिए पहुँचते हैं। हे अग्ने जगदीश्वर ! आप (स्तोतृभ्यः) स्तोताओं को, आपके गुण-कर्म-स्वभाव का कीर्तन करनेवाले मनुष्यों को (इषम्) अभीष्ट अभ्युदय और निःश्रेयस रूप फल (आ भर) प्रदान करो ॥१॥
भावार्थ : सभी अपनी-अपनी शक्ति को प्राप्त करने के लिए जिसकी शरण में पहुँचते हैं, वह परमेश्वर ही मुख्यतः अग्निशब्दवाच्य है ॥१॥
In Sanskrit:
ऋषि : वसुश्रुत आत्रेयः | देवता : अग्निः | छन्द : पंक्तिः | स्वर : पञ्चमः
विषय : तत्र प्रथमा ऋक् पूर्वार्चिके ४२५ क्रमाङ्के व्याख्यातपूर्वा। अत्राग्निनाम्ना जगदीश्वरस्य परिचयः प्रस्तूयते।
पदपाठ : अग्निम् । तम् । मन्ये । यः । वसु । अस्तम् । यम् । यन्ति । धेनवः । अस्तम् । अर्वन्तः । आशवः । अस्तम् । नित्यासः । वाजिनः । इषम् । स्तोतृभ्यः । आ । भर॥
पदार्थ : अहम् (अग्निम्) अग्निशब्दवाच्यं जगदीश्वरम् (तं मन्ये) तं जानामि (यः वसुः) यः धर्मात्मनां निवासको वर्तते। [वासयतीति वसुः। वस निवासे।] (अस्तम् यम्) शरणरूपं यम्। [अस्तमिति गृहनाम। निघं० ३।४।] (धेनवः) पयस्विन्यो गावः (यन्ति) मातृत्वप्राप्त्यर्थं गच्छन्ति, (अस्तम्) शरणरूपं यम् (आशवः) शीघ्रगामिनः (अर्वन्तः) अश्वाः (यन्ति) वेगप्राप्त्यर्थं गच्छन्ति, (अस्तम्) शरणरूपं यम् (नित्यासः) अनाद्यनन्ताः (वाजिनः) बलवन्तो जीवात्मानः (यन्ति) बलप्राप्त्यर्थं गच्छन्ति। हे अग्ने जगदीश्वर ! त्वम् (स्तोतृभ्यः) स्तावकेभ्यः, त्वद्गुणकर्मस्वभावकीर्तनपरेभ्यो जनेभ्यः (इषम्) अभीष्टम् अभ्युदयनिःश्रेयसरूपं फलम् (आ भर) आहर ॥१॥२
भावार्थ : सर्वेऽपि स्वस्वशक्तिप्राप्त्यर्थं यमुपगच्छन्ति स परमेश्वर एव मुख्यतोऽग्निशब्दवाच्योऽस्ति ॥१॥
टिप्पणी:१. ऋ० ५।६।१; य० १५।४१; साम० ४२५।२. दयानन्दर्षिणा मन्त्रोऽयमृग्भाष्ये विद्युदग्निविषये यजुर्भाष्ये च विद्यार्थ्याध्यापकव्यवहारविषये व्याख्यातः।