Samveda/1770
वि स्रुतयो यथा पथः (इन्द्र त्वद्यन्तु रातयः)*।। (प)।। [धा. । उ । स्व. ।]॥१७७०
Veda : Samveda | Mantra No : 1770
In English:
Seer : nRRimedhaH vaamadevo vaa | Devta : indraH | Metre : dvipadaa gaayatrii | Tone : ShaDjaH
Subject : English Translation will be uploaded as and when ready.
Verse : vi srutayo yathaa pathaa indra tvadyantu raatayaH.1770
Component Words : vi . srutayaH . yathaa . pathaH . indra . shvat . yantu . raatayaH.
In Hindi:
ऋषि : नृमेधः वामदेवो वा | देवता : इन्द्रः | छन्द : द्विपदा गायत्री | स्वर : षड्जः
विषय : तृतीय ऋचा पूर्वार्चिक में ४५३ क्रमाङ्क पर परमात्मा, जीवात्मा और राजा को सम्बोधन की गयी थी। यहाँ परमेश्वर और आचार्य को कहते हैं।
पदपाठ : वि । स्रुतयः । यथा । पथः । इन्द्र । श्वत् । यन्तु । रातयः॥
पदार्थ : (यथा) जिस प्रकार (पथः) राजमार्ग से (सुतयः) छोटे-छोटे मार्ग विविध दिशाओं में जाते हैं, उसी प्रकार हे (इन्द्र) जगदीश्वर वा आचार्य ! (त्वत्) आपके पास से (रातयः) ऐश्वर्यों के दान वा विद्या-दान (वियन्तु) विविध लोगों के पास जाएँ ॥३॥यहाँ उपमालङ्कार है ॥३॥
भावार्थ : जैसे राजमार्ग से विविध छोटे-छोटे मार्ग निकल कर पथिकों का उपकार करते हैं, वैसे ही परमेश्वर और आचार्य से दिव्य गुण-कर्म और विविध विद्याएँ निकल कर उपासकों वा शिष्यों को उपकृत करें ॥३॥
In Sanskrit:
ऋषि : नृमेधः वामदेवो वा | देवता : इन्द्रः | छन्द : द्विपदा गायत्री | स्वर : षड्जः
विषय : तृतीया ऋक् पूर्वार्चिके ४५३ क्रमाङ्के परमात्मानं जीवात्मानं राजानं च सम्बोधिता। अत्र परमेश्वर आचार्यश्चोच्यते।
पदपाठ : वि । स्रुतयः । यथा । पथः । इन्द्र । श्वत् । यन्तु । रातयः॥
पदार्थ : (यथा) येन प्रकारेण (पथः२) राजमार्गात् (स्रुतयः) लघुमार्गाः वियन्ति विभिन्नासु दिक्षु गच्छन्ति तद्वत्, हे (इन्द्र) जगदीश्वर आचार्य वा ! (त्वत्) त्वत्सकाशात्, (रातयः) ऐश्वर्यदानानि विद्यादानानि (च वियन्तु) विविधं गच्छन्तु ॥३॥अत्रोपमालङ्कारः ॥३॥
भावार्थ : यथा राजमार्गादन्ये विविधा लघुमार्गा निःसृत्य पथिकानुपकुर्वन्ति तथैव परमेश्वरादाचार्याच्च दिव्यगुणकर्माणि विविधा विद्याश्च निःसृत्योपासकान् शिष्यांश्चोपकुर्वन्तु ॥३॥
टिप्पणी:१. साम० ४५३, देवता विश्वेदेवाः।२. वैदिकयन्त्रालयमुद्रिते सातवलेकरीये च संस्करणे ‘पथा’ इति पाठ उपलभ्यते। अस्माभिः पदकारमनुसृत्य ‘पथः’ इति पाठोऽभिमतः। ‘पथा’ इति पाठे स्वीकृते तु व्याख्यानपद्धतिरेवमाश्रयणीया—‘यथा पथा मार्गेण स्रुतयः सरितः वियन्ति विशेषेण प्रवहन्ति तथा हे इन्द्र त्वत्सकाशात् रातयः दानानि वियन्तु प्रवहन्तु’ इति।