Atharvaveda / 2 / 5 / 4
आ त्वा॑ विशन्तु सु॒तास॑ इन्द्र पृ॒णस्व॑ कु॒क्षी वि॒ड्ढि श॑क्र धि॒येह्या नः॑। श्रु॒धी हवं॒ गिरो॑ मे जुष॒स्वेन्द्र॑ स्व॒युग्भि॒र्मत्स्वे॒ह म॒हे रणा॑य ॥ 4॥
Veda : Atharvaveda | Kand : 2 | Sukta : 5 | Paryay : | Mantra No : 4
In English:
Seer : bhRRiguraatharvaNaH | Devta : indraH | Metre : puroviraaDjagatii | Tone :
Subject : English Translation will be uploaded as and when ready.
Verse : aa tvaa vishantu sutaasa indra pRRiNasva kukShii viDDhi shakra dhiyehyaa naH. shrudhii hava.m giro me juShasvendra svayugbhirmatsveha mahe raNaaya . 4.
Component Words : aa . tvaa . vishantu . sutaasaH . indraH . pRRiNasva . kukShii iti . viDDhi . shakra . dhiyaa . ihi . aa . naH . shrudhi . havam . giraH . me . juShasva . aa . indra . svayuk.abhiH . matsva . iha . mahe . raNaaya .5.4.
In Hindi:
ऋषि : भृगुराथर्वणः | देवता : इन्द्रः | छन्द : पुरोविराड्जगती | स्वर :
विषय : मनुष्य सदैव उन्नति का उपाय करता रहे।
पदपाठ : आ । त्वा॒ । वि॒श॒न्तु॒ । सु॒तास॑: । इ॒न्द्र॒: । पृ॒णस्व॑ । कु॒क्षी इति॑ । वि॒ड्ढि । श॒क्र॒ । धि॒या । इ॒हि॒ । आ । न॒: । श्रु॒धि । हव॑म् । गिर॑: । मे॒ । जु॒ष॒स्व॒ । आ । इ॒न्द्र॒ । स्व॒युक्ऽभि॑: । मत्स्व॑ । इ॒ह । म॒हे । रणा॑य ॥५.४॥
पदार्थ : (इन्द्र) हे राजन् ! (सुतासः) यह निचोड़े हुए रस (त्वा) तुझमें (आ) यथाविधि (विशन्तु) प्रवेश करें, (कुक्षी) दोनों कुक्षियों को (पृणस्व) तू भर और (विड्ढि=विध) शासन कर, (शक्र) हे शक्तिमान् (धिया) [अपनी अनुग्रह] बुद्धि से (नः) हमारे पास (आ+इहि=एहि) आ। (हवम्) पुकार (श्रुधि) सुन, (इन्द्र) हे राजन् ! (मे) मेरी (गिरः) वाणियों को (जुषस्व) स्वीकार कर और (स्वयुग्भिः) अपनी युक्तियों से (इह) यहाँ पर (महे) बड़े (रणाय) रण [जीतने] के लिये (आ) यथानियम (मत्स्व) हर्षित हो ॥४॥"
भावार्थ : राजा अनेक श्रेष्ठ विद्याओं के रस से अपने आत्मा को सन्तुष्ट करे और न्यायपूर्वक प्रजा की रक्षा करता हुआ शत्रुओं को जीतकर आनन्द भोगे ॥४॥ सायणभाष्य में (विड्ढि) के स्थान में [वृड्ढि=वर्धय] है ॥
टिप्पणी :४–आ+विशन्तु। प्रविशन्तु। सुतासः। षुञ् अभिषवे–क्त। आज्जसेरसुक्। पा० ७।१।५०। अभिषुताः सोमाः। पृणस्व। म० २। तर्पय। कुक्षी। प्लुषिकुषिशुषिभ्यः क्सिः। उ० ३।१५५। इति कुष निष्कर्षे–क्सि। दक्षिणोत्तरकुक्षिद्वयम्। आत्मानमित्यर्थः। विड्ढि। विध विधाने=शासने तुदादिः। लोटि छान्दसः श विकरणस्य लुक्। हेर्ध्यादेशे ढत्वष्टुत्वजश्त्वानि। त्वं विध विधानं शासनं कुरु। शक्र। स्फायितञ्चिवञ्चिशकि०। उ० २।१३। इति शक्लृ शक्तौ–रक्। शक्नोतीति। हे शक्तिमन्। हे समर्थ। धिया। ध्यै चिन्तने–क्विप्। सम्प्रसारणं च। धीः, कर्मनाम निघ० २।१। प्रज्ञानाम–निघ० ३।९। प्रज्ञया। बुद्ध्या। श्रुधि। श्रु श्रवणे। विकरणस्य लुक्। श्रुशृणुपृकृवृभ्यश्छन्दसि पा० ६।४।१०२। इति हेर्धिरादेशः। अन्येषामपि दृश्यते। पा० ६।३।१३७। इति सांहितिको दीर्घः। शृणु। हवम्। अ० १।१५।२। ह्वेञ् आह्वाने–अप्। आह्वानम्। अवाहनम्। गिरः। गॄ शब्दे–क्विप्। गृणाति=अर्चति। निघ० ३।१४। वाचः। वाक्यानि। जुषस्व। सेवस्व। स्वीकुरु। स्वयुग्भिः। स्व+युजिर् समाधौ, यद्वा०। युज संयमने–क्विप्। युज्यते समाधत्ते, यद्वा, योजयति नियमयतीति युक्। स्वयुक्तिभिः। आत्मीयैः समाधिमद्भिः संयोगवद्भिर्वा मित्रैः। मत्स्व। मदी हर्षे। छान्दसम् आत्मनेपदम्। हृष्टो भव। महे। मह पूजायां–क्विप्। महते। रणाय। रमणाय। आनन्दाय। यद्वा। युद्धजयाय ॥