Atharvaveda / 4 / 5 / 3
प्रो॑ष्ठेश॒यास्त॑ल्पेश॒या नारी॒र्या व॑ह्य॒शीव॑रीः। स्त्रियो॒ याः पुण्य॑गन्धय॒स्ताः सर्वाः॑ स्वापयामसि ॥ 3॥
Veda : Atharvaveda | Kand : 4 | Sukta : 5 | Paryay : | Mantra No : 3
In English:
Seer : brahmaa | Devta : vRRiShabhaH, svaapanam | Metre : anuShTup | Tone :
Subject : English Translation will be uploaded as and when ready.
Verse : proShTheshayaastalpeshayaa naariiryaa vahyashiivariiH. striyo yaaH puNyagandhayastaaH sarvaaH svaapayaamasi . 3.
Component Words : proShThe.ashayaaH . talpe.ashayaaH . naariiH . yaaH . vahya.ashiivariiH . sriyaH . yaaH . puNya.agandhayaH . taaH . sarvaaH . svaapayaamasi .5.3.
In Hindi:
ऋषि : ब्रह्मा | देवता : वृषभः, स्वापनम् | छन्द : अनुष्टुप् | स्वर :
विषय : बच्चों के सुलाने का गीत अर्थात् लोरी।
पदपाठ : प्रो॒ष्ठे॒ऽश॒या: । त॒ल्पे॒ऽश॒या: । नारी॑: । या: । व॒ह्य॒ऽशीव॑री: । स्रिय॑: । या: । पुण्य॑ऽगन्धय: । ता: । सर्वा॑: । स्वा॒प॒या॒म॒सि॒ ॥५.३॥
पदार्थ : (प्रोष्ठेशयाः) बड़े घर वा बड़े आंगन में सोनेवाली, (तल्पेशयाः) खाटों पर सोनेवाली, और (वह्यशीवरीः=०-र्यः) हिंडोला आदि में सोनेवाली (याः) जो (नारीः=नार्यः) नारियाँ हैं, और (याः) जो (स्त्रियः) स्त्रियाँ (पुण्यगन्धयः) पुण्य गतिवाली हैं, (ताः सर्वाः) उन सबको (स्वापयामसि=०-मः) हम सुलाते हैं ॥३॥ "
भावार्थ : गृहस्थ लोग स्त्रियों के रहने के घर ऐसे उत्तम बनावें, जिससे रात्री को वे सुखपूर्वक सोया करें ॥३॥ यह मन्त्र कुछ भेद से ऋ० ७।५५।८ में है ॥
टिप्पणी :३−(प्रोष्ठेशयाः) उषिकुषिगर्त्तिभ्यस्थन्। उ० २।४। इति उष दाहे-थन्। इति ओष्ठः। एङि पररूपम्। पा० ६।१।९४। अत्र वार्त्तिकम्। ओत्वोष्ठयोः समासे वा। इति पररूपम्। अधिकरणे शेतेः। पा० ३।२।१५। इति प्रोष्ठे+शीङ् शयने-अच्। शयवासवासिष्वकालात्। पा० ६।३।१८। इति सप्तम्या अलुक्। प्रोष्ठे अतिशयेन प्रौढे गृहे प्राङ्गणे वा शयानाः (तल्पेशयाः) खष्पशिल्पशष्प०। उ० ३।२८। इति तल प्रतिष्ठायाम्-प प्रत्ययः। शेषे पूर्ववत् सिद्धिः। खट्वासु शयानाः। (नारीः) नार्यः। (वह्यशीवरीः) वह्यं करणम्। पा० ३।१।१०२। इति वह प्रापणे-यत्। अन्येभ्योऽपि दृश्यन्ते। पा० ३।२।७५। इति वह्य+शीङ्-क्वनिप्। वनो र च। पा० ४।१।७। इति ङीब्रेफौ। वा छन्दसि। पा० ६।१।१०१। इति जसि पूर्वसवर्णदीर्घः। वह्ये वहनसाधने आन्दोलिकादौ शयनस्वभावाः (पुण्यगन्धयः) पूञो यण् णुग्घ्रस्वश्च। उ० ५।१५। इति पूञ् शोधे-यत्, णुक् च। सर्वधातुभ्य इन्। उ० ४।११८। इति गन्ध गतिहिंसायाचनेषु-इन्। पुण्यं पवित्रं गन्धिगमनं यासां ताः पवित्रगतयः। अन्यद् गतम् ॥