Atharvaveda / 4 / 5 / 4
एज॑देजदजग्रभं॒ चक्षुः॑ प्रा॒णम॑जग्रभम्। अङ्गा॑न्यजग्रभं॒ सर्वा॒ रात्री॑णामतिशर्व॒रे ॥ 4॥
Veda : Atharvaveda | Kand : 4 | Sukta : 5 | Paryay : | Mantra No : 4
In English:
Seer : brahmaa | Devta : vRRiShabhaH, svaapanam | Metre : anuShTup | Tone :
Subject : English Translation will be uploaded as and when ready.
Verse : ejadejadajagrabha.m chakShuH praaNamajagrabham. a~Ngaanyajagrabha.m sarvaa raatriiNaamatisharvare . 4.
Component Words : ejat.aejat . ajagrabham . chakShuH . praaNam . ajagrabham . a~Ngaani . ajagrabham . sarvaaH . raatriiNaam . ati.asharvare .5.4.
In Hindi:
ऋषि : ब्रह्मा | देवता : वृषभः, स्वापनम् | छन्द : अनुष्टुप् | स्वर :
विषय : बच्चों के सुलाने का गीत अर्थात् लोरी।
पदपाठ : एज॑त्ऽएजत् । अ॒ज॒ग्र॒भ॒म् । चक्षु॑: । प्रा॒णम् । अ॒ज॒ग्र॒भ॒म् । अङ्गा॑नि । अ॒ज॒ग्र॒भ॒म् । सर्वा॑: । रात्री॑णाम् । अ॒ति॒ऽश॒र्व॒रे ॥५.४॥
पदार्थ : (एजदेजत्) इधर-उधर पड़ी हुई प्रत्येक वस्तु को (अजग्रभम्) मैंने संग्रह कर लिया है, (चक्षुः) नेत्र और (प्राणम्) प्राण मार्ग [नासिका] को (अजग्रभम्) मैंने ग्रहण कर लिया है, और (रात्रीणाम्) रात्रियों के मध्य (अतिशर्वरे) अत्यन्त अन्धकार में (सर्वा=सर्वाणि) सब (अङ्गानि) अङ्गों को (अजग्रभम्) मैंने थाँभ लिया है ॥४॥ "
भावार्थ : मनुष्य इन्द्रियनिग्रह करके शान्तचित्त होकर रात्रि में सोवें ॥४॥
टिप्पणी :४−(एजदेजत्) एजृ कम्पने-शतृ। इतस्ततः पतत् प्रत्येकं वस्तु (अजग्रभम्) ग्रह उपादाने-लङ्। हस्य भत्वम्। अहं संगृहीतवानस्मि (चक्षुः) दर्शनसाधनं नेत्रम् (प्राणम्) प्राणसंचारमार्गं घ्राणम्। (अजग्रभम्) निद्रया सह गृहीतवानस्मि (अङ्गानि) हस्तपादादीनि (अजग्रभम्) (सर्वा) सर्वाणि (रात्रीणाम्) रात्रीणां मध्ये (अतिशर्वरे) कॄगॄशॄवॄचतिभ्यः ष्वरच्। उ० २।१२१। इति शॄ हिंसायाम्-ष्वरच्। शर्वरं तमः। अत्यन्ततमसि ॥