Samveda/459
एन्द्र याह्युप नः परावतो नायमच्छा विदथानीव सत्पतिरस्ता राजेव सत्पतिः। हवामहे त्वा प्रयस्वन्तः सुतेष्वा पुत्रासो न पितरं वाजसातये महिष्ठं वाजसातये॥४५९
Veda : Samveda | Mantra No : 459
In English:
Seer : paruchChepo daivodaasiH | Devta : indraH | Metre : atyaShTiH | Tone : gaandhaaraH
Subject : English Translation will be uploaded as and when ready.
Verse : endra yaahyupa naH paraavato naayamachChaa vidathaaniiva satpatirastaa raajeva satpatiH . havaamahe tvaa prayasvantaH suteShvaa putraaso na pitara.m vaajasaataye ma.m hiShTha.m vaajasaataye.459
Component Words : aa. indra. yaahi. upa. naH.paraavataH .na. ayam. achChaa. vidathaani. iva. satpatiH.sat.patiH. astaa. raajaa.iva. satpatiH.sat.patiH. havaamahe. tvaa. prayasvantaH. suteShu.aa. putraasaH . put.traasaH. na. pitaram. vaajasaataye . vaaja. saataye. m.NhiShTham vaajasaataye. vaaja.saataye..
In Hindi:
ऋषि : परुच्छेपो दैवोदासिः | देवता : इन्द्रः | छन्द : अत्यष्टिः | स्वर : गान्धारः
विषय : अगले मन्त्र में इन्द्र नाम से परमात्मा और आचार्य का आह्वान किया गया है।
पदपाठ : आ। इन्द्र। याहि। उप। नः।परावतः ।न। अयम्। अच्छा। विदथानि। इव। सत्पतिः।सत्।पतिः। अस्ता। राजा।इव। सत्पतिः।सत्।पतिः। हवामहे। त्वा। प्रयस्वन्तः। सुतेषु।आ। पुत्रासः । पुत्।त्रासः। न। पितरम्। वाजसातये । वाज। सातये। मँहिष्ठम् वाजसातये। वाज।सातये।३।
पदार्थ : हे (इन्द्र) परमैश्वर्यवन् परमात्मन् एवं विद्या के ऐश्वर्य से युक्त आचार्य ! (अयम्) यह आप (नः अच्छ) हमारे प्रति (उप आ याहि) आइये, (परावतः न) जैसे कोई दूरदेश से आता है, और (सत्पतिः) श्रेष्ठ गृहपति (विदथान् इव) जैसे यज्ञों में आता है, और (सत्पतिः) सज्जनों का पालक (राजा) राजा (अस्ता इव) जैसे राजदरबार में आता है। (प्रयस्वन्तः) प्रयत्नवान् हम (त्वा) आपको (सुतेषु) आनन्द-रसों, वीर-रसों और विद्या-रसों के निमित्त से (आ हवामहे) बुलाते हैं। (पुत्रासः न) जैसे पुत्र (पितरम्) पिता को (वाजसातये) अन्नादि की प्राप्ति के लिए बुलाते हैं, वैसे ही (मंहिष्ठम्) धन, बल, विद्या आदि के अतिशय दानी आपको, हम (वाजसातये) धन, बल, विद्या आदि की प्राप्ति के लिए बुलाते हैं ॥३॥इस मन्त्र में चार उपमाएँ हैं। ‘सत्पति’ और ‘वाजसातये’ की एक-एक बार आवृत्ति में यमक अलङ्कार है ॥३॥
भावार्थ : जगदीश्वर और गुरुजन जिसके अनुकूल होते हैं, वह सब विपत्तियों को पार करके उत्कृष्ट ऐश्वर्यों को प्राप्त कर लेता है ॥३॥
In Sanskrit:
ऋषि : परुच्छेपो दैवोदासिः | देवता : इन्द्रः | छन्द : अत्यष्टिः | स्वर : गान्धारः
विषय : अथेन्द्रनाम्ना परमात्मानमाचार्यं चाह्वयति।
पदपाठ : आ। इन्द्र। याहि। उप। नः।परावतः ।न। अयम्। अच्छा। विदथानि। इव। सत्पतिः।सत्।पतिः। अस्ता। राजा।इव। सत्पतिः।सत्।पतिः। हवामहे। त्वा। प्रयस्वन्तः। सुतेषु।आ। पुत्रासः । पुत्।त्रासः। न। पितरम्। वाजसातये । वाज। सातये। मँहिष्ठम् वाजसातये। वाज।सातये।३।
पदार्थ : हे (इन्द्र) परमैश्वर्यवन् परमात्मन् विद्यैश्वर्ययुक्त आचार्य वा ! (अयम्) एष त्वम् (नः अच्छ) अस्मान् प्रति (उप आ याहि) उपागच्छ, (परावतः न) यथा कश्चिद् दूरदेशादुपागच्छति तद्वत्, किञ्च, (सत्पतिः) श्रेष्ठो गृहपतिः (विदथानि इव) यथा यज्ञान् उपागच्छति तद्वत्। विदथ इति यज्ञनाम। निघं० ३।१७। अपिच (सत्पतिः) सतां पालकः (राजा) नृपतिः (अस्ता इव) यथा अस्तम् आस्थानगृहम् उपागच्छति तद्वत्। अस्तमिति गृहनाम। निघं० ३।४। ‘सुपां सुलुक्’ इति विभक्तेराकारादेशः। सत्पतिः इत्यत्र ‘पत्यावैश्वर्ये। अ० ६।२।१८’ इति तत्पुरुषे पूर्वपदप्रकृतिस्वरः। (प्रयस्वन्तः२) प्रयत्नवन्तो वयम् (त्वा) त्वाम् (सुतेषु) आनन्दरसेषु वीररसेषु विद्यारसेषु च निमित्तेषु। अत्र निमित्तार्थे सप्तमी। (आ हवामहे) आह्वयामः। (पुत्रासः न) पुत्राः यथा (पितरम्) जनकम् (वाजसातये) अन्नप्राप्तये आह्वयन्ति तथा (मंहिष्ठम्) धनविद्यादीनां दातृतमम् त्वाम्। मंहते दानकर्मा। निघं० ३।२०। अतिशयेन मंहिता मंहिष्ठः। वयम् (वाजसातये) धनबलविद्यादिप्राप्तये आह्वयामः ॥३॥३अत्र चतस्र उपमाः। ‘सत्पति’, ‘वाजसातये’ इत्यनयोः सकृदावृत्तौ च यमकम् ॥३॥
भावार्थ : जगदीश्वरो गुरवश्च यस्यानुकूला भवन्ति स सर्वं विपत्समूहमुत्तीर्य परमैश्वर्याणि लभते ॥३॥
टिप्पणी:१. ऋ० १।१३०।१, ‘रस्ता’, ‘त्वा प्रयस्वन्तः सुतेष्वा’ इत्यत्र क्रमेण ‘रस्तं’, ‘त्वा वयं प्रयस्वन्तः सुते सचा’ इति पाठः।२. (प्रयस्वन्तः) बहुप्रयत्नशीलाः इति ऋ० १।१३०।१ भाष्ये द०।३. ऋग्भाष्ये दयानन्दर्षिर्ऋचमिमां राजप्रजाविषये व्याख्यातवान्।