Samveda/586
इन्द्र ज्येष्ठं न आ भर ओजिष्ठं पुपुरि श्रवः। यद्दिधृक्षेम वज्रहस्त रोदसी उ सुशिप्र पप्राः॥५८६
Veda : Samveda | Mantra No : 586
In English:
Seer : sha.myurbaarhaspatyaH | Devta : indraH | Metre : bRRihatii | Tone : madhyamaH
Subject : English Translation will be uploaded as and when ready.
Verse : indra jyeShTha.m na aa bhara ojiShTha.m pupuri shravaH . yaddidhRRikShema vajrahasta rodasii ubhe sushipra papraaH.586
Component Words : om. indra .jyeShTham.naH. aa. bhara . ojiShTham. pupuri. shravaH. yat. didhRRikShema. vajrahasta.vajra.hasta. rodasiiiti.aa. ubheiti. sushipra . su.shipra. papraaH ..
In Hindi:
ऋषि : शंयुर्बार्हस्पत्यः | देवता : इन्द्रः | छन्द : बृहती | स्वर : मध्यमः
विषय : आदि की तीन ऋचाओं का इन्द्र देवता है। प्रथम मन्त्र में परमात्मा से यश की प्रार्थना की गयी है।
पदपाठ : ओम्। इन्द्र ।ज्येष्ठम्।नः। आ। भर । ओजिष्ठम्। पुपुरि। श्रवः। यत्। दिधृक्षेम। वज्रहस्त।वज्र।हस्त। रोदसीइति।आ। उभेइति। सुशिप्र । सु।शिप्र। पप्राः ।१।
पदार्थ : हे (इन्द्र) परम यशस्वी परमात्मन् ! आप (नः) हमें (ज्येष्ठम्) अत्यधिक प्रशंसनीय, (ओजिष्ठम्) अत्यधिक ओजस्वी, (पुपुरि) पूर्णता देनेवाला अथवा पालन करनेवाला (श्रवः) यश (आ भर) प्रदान कीजिए, (यत्) जिस यश को, हम (दिधृक्षेम) धारण करना चाहें। हे (वज्रहस्त) वज्रहस्त के समान यशोबाधक पाप, दुर्व्यसन आदि को चूर-चूर करनेवाले ! हे (सुशिप्र) सर्वव्यापक ! आपने (उभे रोदसी) भूमि-आकाश दोनों को (पप्राः) यश से परिपूर्ण किया हुआ है ॥१॥
भावार्थ : जैसे परमात्मा से रचा हुआ सारा ब्रह्माण्ड यशोमय है, वैसे ही हम भी यशस्वी बनें ॥१॥
In Sanskrit:
ऋषि : शंयुर्बार्हस्पत्यः | देवता : इन्द्रः | छन्द : बृहती | स्वर : मध्यमः
विषय : अथाद्यानां तिसृणाम् इन्द्रो देवता। तत्रादौ परमात्मानं यशः प्रार्थयते।
पदपाठ : ओम्। इन्द्र ।ज्येष्ठम्।नः। आ। भर । ओजिष्ठम्। पुपुरि। श्रवः। यत्। दिधृक्षेम। वज्रहस्त।वज्र।हस्त। रोदसीइति।आ। उभेइति। सुशिप्र । सु।शिप्र। पप्राः ।१।
पदार्थ : हे (इन्द्र) परमयशोमय परमात्मन् ! त्वम् (नः) अस्मभ्यम् (ज्येष्ठम्) प्रशस्यतमम्, (ओजिष्ठम्) ओजस्वितमम्, (पुपुरि) पूरकं पालकं वा। पिपर्ति इति पुपुरिः। पॄ पालनपूरणयोः, ‘आगमहनजनः किकिनौ लिट् च।’ अ० ३।३।१७५ इति किन् प्रत्ययो लिड्वद्भावश्च। ‘उदोष्ठ्यपूर्वस्य’। अ० ७।१।१०२ इति ऋकारस्य उत्वम्१। (श्रवः) यशः। श्रवः श्रवणीयं यशः। निरु० ११।७। (आ भर) आ हर, (यत्) यशः, वयम् (दिधृक्षेम) धारयितुमिच्छेम। हे (वज्रहस्त) कुलिशपाणिः इव यशोबाधकानां पापदुर्व्यसनादीनां चूर्णयितः ! हे (सुशिप्र) सुसृप्र सर्वव्यापक ! शिप्रशब्दो निरुक्तमते सृप धातोः सिध्यति। ‘सृप्रः सर्पणात्।.... सुशिप्रमेतेन व्याख्यातम्। निरु० ६।१७।’ त्वम् (उभे रोदसी) द्वे अपि द्यावापृथिव्यौ (पप्राः) यशसा पूरितवानसि। प्रा पूरणे, अदादिः। लङि ‘बहुलं छन्दसि।’ अ० २।४।७६ इति शपः श्लौ, द्वित्वे, अडागमाभावे सिपि रूपम् ॥१॥
भावार्थ : यथा परमात्मना रचितं सकलमपि ब्रह्माण्डं यशोमयं वर्तते तथा वयमपि यशस्विनः स्याम ॥१॥
टिप्पणी:१. ऋ० ६।४६।५, अथ० २०।८०।१, उभयत्र ऋषिः शंयुः, ‘पुपुरि’ इत्यत्र ‘पपुरि’, उत्तरार्द्धे च ‘येनेमे चित्र वज्रहस्त रोदसी ओभे सुशिप्र पप्राः’ इति पाठः।२. निरुक्तमते तु ‘पपुरि’ शब्दवत् ‘पपुरि’ शब्दोऽपि पृणातेः प्रीणातेर्वेति मन्तव्यम्। ‘पपुरिः, पृणातेः प्रीणातेर्वा’ इति निरुक्तम् (४।२४)।