Samveda/850
इन्द्रेण सहि दृक्षसे सजग्मानो अबिभ्युषा। मन्दू समानवर्च्चसा॥८५०
Veda : Samveda | Mantra No : 850
In English:
Seer : madhuchChandaa vaishvaamitraH | Devta : indraH | Metre : gaayatrii | Tone : ShaDjaH
Subject : English Translation will be uploaded as and when ready.
Verse : indreNa sa.m hi dRRikShase sa.mjagmaano abibhyuShaa . manduu samaanavarchchasaa.850
Component Words : indreNa .sam .hi .dRRikShase .sa.mjagmaanaH .sam .jagmaanaH .abibhyuShaa .a .bibhyuShaa .manduu iti .samaanavarchasaa. samaana. varchasaa.
In Hindi:
ऋषि : मधुच्छन्दा वैश्वामित्रः | देवता : इन्द्रः | छन्द : गायत्री | स्वर : षड्जः
विषय : प्रथम मन्त्र में जीवात्मा और प्राण का विषय है।
पदपाठ : इन्द्रेण ।सम् ।हि ।दृक्षसे ।संजग्मानः ।सम् ।जग्मानः ।अबिभ्युषा ।अ ।बिभ्युषा ।मन्दू इति ।समानवर्चसा। समान। वर्चसा॥
पदार्थ : हे मरुतों के गण अर्थात् प्राण-गण ! तू (अबिभ्युषा) निर्भय (इन्द्रेण) जीवात्मा के साथ (संजग्मानः) सङ्गत होता हुआ (संदृक्षसे) दिखायी देता है। तुम दोनों अर्थात् प्राण-गण और जीवात्मा (मन्दू) आनन्द देनेवाले, तथा (समानवर्चसा) तुल्य तेजवाले हो ॥१॥
भावार्थ : शरीर में जीवात्मा और प्राण दोनों का समान महत्त्व है। प्राण के बिना जीवात्मा और जीवात्मा के बिना प्राण कुछ नहीं कर सकता ॥१॥
In Sanskrit:
ऋषि : मधुच्छन्दा वैश्वामित्रः | देवता : इन्द्रः | छन्द : गायत्री | स्वर : षड्जः
विषय : तत्रादौ जीवात्मप्राणविषय उच्यते।
पदपाठ : इन्द्रेण ।सम् ।हि ।दृक्षसे ।संजग्मानः ।सम् ।जग्मानः ।अबिभ्युषा ।अ ।बिभ्युषा ।मन्दू इति ।समानवर्चसा। समान। वर्चसा॥
पदार्थ : हे मरुतां गण प्राणगण ! त्वम् (अबिभ्युषा) निर्भयेन (इन्द्रेण) जीवात्मना (संजग्मानः) संगच्छमानः (संदृक्षसे) संदृश्यसे। [संपूर्वाद् दृश धातोः लडर्थे लेटि अडागमे सिबागमे रूपम्।] युवाम् (मन्दू) आनन्दप्रदौ [मदि स्तुतिमोदमदस्वप्नकान्तिगतिषु, भ्वादिः, ततो बाहुलकादौणादिकः कुः प्रत्ययः।] किञ्च (समानवर्चसा) समानवर्चसौ तुल्यतेजस्कौ स्थः इति) शेषः ॥१॥२निरुक्ते यास्काचार्येण मन्त्रोऽयमेवं व्याख्यातः—[इन्द्रेण हि सन्दृश्यसे संगच्छमानोऽबिभ्युषा गणेन। मन्दू मदिष्ण युवां स्थः, अपि वा मन्दुना तेनेति स्यात्, समानवर्चसेत्येन व्याख्यातम्। निरु० ४।१२।]
भावार्थ : देहे जीवात्मप्राणयोरुभयोरपि समं महत्त्वम्। प्राणं विना जीवात्मा जीवात्मानं विना च प्राणोऽकिञ्चित्करः खलु ॥१॥
टिप्पणी:१. ऋ० १।६।७, अथ० २०।४०।१, ७०।३।२. ऋग्भाष्येऽत्र दयानन्दर्षिः ‘इन्द्र’ इति पदेन परमेश्वरं सूर्यं च ‘अबिभ्युषा’ इति पदेन च भयनिवारणहेतुं किरणसमूहं वायुगणं च गृह्णाति।