Samveda/909
यज्ञस्य केतुं प्रथमं पुरोहितमग्निं नरस्त्रिषधस्थे समिन्धते। इन्द्रेण देवैः सरथस बर्हिषि सीदन्नि होता यजथाय सुक्रतुः (वे)।। [धा. । उ नास्ति । स्व. ।]॥९०९
Veda : Samveda | Mantra No : 909
In English:
Seer : suta.mbhara aatreyaH | Devta : agniH | Metre : jagatii | Tone : niShaadaH
Subject : English Translation will be uploaded as and when ready.
Verse : yaj~nasya ketu.m prathama.m purohitamagni.m narastriShadhasthe samindhate . indreNa devaiH saratha.m sa barhiShi siidanni hotaa yajathaaya sukratuH.909
Component Words : yaj~nasya .ketum .prathamam. purohitam .puraH .hitam .agnim .naraH .triShadhasthe .tri .sadhasthe .sam. indhate .indreNa. devaiH .saradhama .sa .ratham .saH .barhiShi .siidat .ni .hotaa .yajathaaya .sukratuH .su .kratuH.
In Hindi:
ऋषि : सुतंभर आत्रेयः | देवता : अग्निः | छन्द : जगती | स्वर : निषादः
विषय : अगले मन्त्र में फिर परमात्मा का ही विषय वर्णित है।
पदपाठ : यज्ञस्य ।केतुम् ।प्रथमम्। पुरोहितम् ।पुरः ।हितम् ।अग्निम् ।नरः ।त्रिषधस्थे ।त्रि ।सधस्थे ।सम्। इन्धते ।इन्द्रेण। देवैः ।सरधम ।स ।रथम् ।सः ।बर्हिषि ।सीदत् ।नि ।होता ।यजथाय ।सुक्रतुः ।सु ।क्रतुः॥
पदार्थ : (यज्ञस्य) अध्यात्म यज्ञ के (केतुम्) ध्वज के समान स्थित अथवा प्रज्ञापक, (प्रथमम्) मुख्य, (पुरोहितम्) सम्मुख निहित (अग्निम्) तेजस्वी परमेश्वर को (नरः) उपासक मनुष्य (त्रिषधस्थे) ज्ञान, कर्म और उपासना ये तीनों जहाँ एक साथ स्थित होते हैं, उस जीवात्मा में (समिन्धते) भली-भाँति प्रदीप्त करते हैं। (इन्द्रेण) जीवात्मा तथा (देवैः) मन, बुद्धि, प्राण एवं इन्द्रिय रूप देवों के साथ (सरथम्) शरीररूप समान रथ में स्थित, अथवा (इन्द्रेण) सूर्य तथा (देवैः) वायु, जल, पृथिवी,मङ्गल, बुध, चन्द्र नक्षत्र आदि देवों के साथ (सरथम्) ब्रह्माण्डरूप समान रथ में स्थित (सः) वह (होता) सुख आदि का दाता, (सुक्रतुः) शुभ प्रज्ञावाला तथा शुभ कर्मोंवाला अग्नि नामक परमेश्वर (यजथाय) देह में सब इन्द्रिय आदि में और बाहर सब सूर्य, चन्द्र, पृथिवी आदि में सामञ्जस्य करने के लिए (बर्हिषि) शरीर-यज्ञ वा ब्रह्माण्ड-यज्ञ में (निषीदत्) बैठा हुआ है ॥३॥
भावार्थ : अपने अन्तरात्मा में महान् परमात्मा-रूप अग्नि को भली-भाँति प्रदीप्त करके उपासना-यज्ञ का अनुष्ठान करना चाहिए ॥३॥
In Sanskrit:
ऋषि : सुतंभर आत्रेयः | देवता : अग्निः | छन्द : जगती | स्वर : निषादः
विषय : अथ पुनः परमात्मविषयो वर्ण्यते।
पदपाठ : यज्ञस्य ।केतुम् ।प्रथमम्। पुरोहितम् ।पुरः ।हितम् ।अग्निम् ।नरः ।त्रिषधस्थे ।त्रि ।सधस्थे ।सम्। इन्धते ।इन्द्रेण। देवैः ।सरधम ।स ।रथम् ।सः ।बर्हिषि ।सीदत् ।नि ।होता ।यजथाय ।सुक्रतुः ।सु ।क्रतुः॥
पदार्थ : (यज्ञस्य) अध्यात्मयज्ञस्य (केतुम्) ध्वजवत् स्थितम् प्रज्ञापकं वा, (प्रथमम्) मुख्यम्, (पुरोहितम्) सम्मुखे निहितम् (अग्निम्) तेजस्विनं परमेश्वरम् (नरः) उपासकाः मनुष्याः (त्रिषधस्थे) त्रीणि ज्ञानकर्मोपासनानि सह तिष्ठन्ति यत्र तस्मिन् जीवात्मनि (समिन्धते) सम्यक् प्रदीपयन्ति। (इन्द्रेण) जीवात्मना (देवैः) मनोबुद्धिप्राणेन्द्रियैः सह (सरथम्) समाने देहरथे स्थितः, यद्वा (इन्द्रेण) सूर्येण (देवैः) वायुजलपृथिवीमङ्गलबुधचन्द्रनक्षत्रादिभिः सह(सरथम्) एकस्मिन् ब्रह्माण्डरथे स्थितः (सः) असौ (होता) सुखादीनां दाता, (सुक्रतुः) सुप्रज्ञः सुकर्मा वा अग्निः परमेश्वरः (यजथाय) देहे सर्वेषामिन्द्रियादीनां बहिश्च सर्वेषां सूर्यचन्द्रपृथिव्यादीनां सङ्गमनाय (बर्हिषि) देहयज्ञे ब्रह्माण्डयज्ञे वा (निषीदत्) निषीदति ॥३॥२
भावार्थ : स्वान्तरात्मनि महान्तं परमात्माग्निं सम्यक् प्रदीप्योपासनायज्ञोऽनुष्ठातव्यः ॥३॥
टिप्पणी:१. ऋ० ५।११।२, ‘समिन्धते’ इत्यत्र ‘समी॑धिरे’ इति पाठः।२. ऋग्भाष्ये दयानन्दर्षिर्मन्त्रमिमं विद्वद्विषये व्याख्यातवान्।