Samveda/984
मेधाकारं विदथस्य प्रसाधनमग्निहोतारं परिभूतरं मतिम्। त्वामर्भस्य हविषः समानमित्वां महो वृणते नान्यं त्वत् (वु)।। [धा. । उ । स्व. ।]॥९८४
Veda : Samveda | Mantra No : 984
In English:
Seer : aruNo vaitahavyaH | Devta : agniH | Metre : jagatii | Tone : niShaadaH
Subject : English Translation will be uploaded as and when ready.
Verse : medhaakaara.m vidathasya prasaadhanamagni.m hotaara.m paribhuutara.m matim . tvaamarbhasya haviShaH samaanamittavaa.m maho vRRiNate naanya.m tvat.984
Component Words : medhaakaaram .medhaa .kaaram .vidathasya .prasaadhanam .pra .saadhanam. agnim. hotaaram. paribhuutam .pari .bhuutaram .matim. tvaam .arbhasya .haviShaH .samaanam .sama. aanam. ita .tvaam .mahaH .vRRiNate .na .anyam. an. yam. tvat.
In Hindi:
ऋषि : अरुणो वैतहव्यः | देवता : अग्निः | छन्द : जगती | स्वर : निषादः
विषय : इस प्रकार भौतिक अग्नि के वर्णन द्वारा परमात्मा की महिमा प्रकाशित करके अब अग्नि नाम से जगदीश्वर की स्तुति करते हैं।
पदपाठ : मेधाकारम् ।मेधा ।कारम् ।विदथस्य ।प्रसाधनम् ।प्र ।साधनम्। अग्निम्। होतारम्। परिभूतम् ।परि ।भूतरम् ।मतिम्। त्वाम् ।अर्भस्य ।हविषः ।समानम् ।सम। आनम्। इत ।त्वाम् ।महः ।वृणते ।न ।अन्यम्। अन्। यम्। त्वत्॥
पदार्थ : (मेधाकारम्) धारणावती बुद्धि के प्रदाता, (विदथस्य) ब्रह्माण्ड-यज्ञ के वा मनुष्यों के जीवनयज्ञ के (प्रसाधनम्) सिद्ध करनेवाले, (होतारम्) सुख आदि के दाता, (परिभूतरम्) अतिशय रूप से विघ्नों को दूर करनेवाले, (मतिम्) सर्वज्ञ (त्वाम् अग्निम्) तुझ अग्रनायक को (समानम् इत्) समानरूप से (अर्भस्य हविषः) छोटे त्याग के लिए और (त्वाम्) तुझे ही (महः) महान् त्याग के लिए, लोग (वृणते) चुनते हैं, अर्थात् आदर्शरूप से अपने सम्मुख स्थापित करते हैं, (त्वत् अन्यम्) तुझसे भिन्न को (न) नहीं ॥३॥यहाँ विशेषणों के साभिप्राय होने से परिकर अलङ्कार है। ‘तारम्’ ‘तरम्’ में छेकानुप्रास है ॥३॥
भावार्थ : त्याग और परोपकार के लिए परमेश्वर को ही आदर्शरूप में सबको अपने सम्मुख रखना चाहिए और उसके पीछे चलकर स्वयं भी त्याग एवं परोपकार करना चाहिए ॥३॥
In Sanskrit:
ऋषि : अरुणो वैतहव्यः | देवता : अग्निः | छन्द : जगती | स्वर : निषादः
विषय : एवं भौतिकाग्निमुखेन परमात्मनो महिमानं प्रकाश्य सम्प्रत्यग्निनाम्ना जगदीश्वरं स्तौति।
पदपाठ : मेधाकारम् ।मेधा ।कारम् ।विदथस्य ।प्रसाधनम् ।प्र ।साधनम्। अग्निम्। होतारम्। परिभूतम् ।परि ।भूतरम् ।मतिम्। त्वाम् ।अर्भस्य ।हविषः ।समानम् ।सम। आनम्। इत ।त्वाम् ।महः ।वृणते ।न ।अन्यम्। अन्। यम्। त्वत्॥
पदार्थ : (मेधाकारम्) मेधायाः धारणावत्याः बुद्धेः प्रदातारम्, (विदथस्य) ब्रह्माण्डयज्ञस्य जनानां जीवनयज्ञस्य वा (प्रसाधनम्) साधयितारम्, (होतारम्) सुखादीनां दातारम्, (परिभूतरम्) अतिशयेन विघ्नानां परिभवकर्तारम्, (मतिम्) सर्वज्ञम्। [मन्यते जानाति सर्वमिति मतिः।] (त्वाम् अग्निम्) त्वाम् अग्रनेतारं (समानम् इत्) तुल्यरूपेण (अर्भस्य हविषः) स्वल्पस्य त्यागस्य कृते, (त्वाम्) त्वामेव च (महः) महतः हविषः, महतः त्यागस्य कृते, जनाः (वृणते) वृण्वते, आदर्शरूपेण स्वस्य पुरतः स्थापयन्ति, (त्वत् अन्यम्) त्वद् भिन्नम् (न) नैव वृणते ॥३॥अत्र विशेषणानां साभिप्रायत्वात् परिकरालङ्कारः। ‘तारम्’ ‘तरम्’ इति छेकानुप्रासः ॥३॥
भावार्थ : त्यागस्य परोपकारस्य च कृते परमेश्वर एवादर्शरूपेण सर्वैः स्वसंमुखं स्थापनीयस्तमनुसृत्य च स्वयमपि त्यागः परोपकारश्च विधेयः ॥३॥
टिप्पणी:१. ऋ० १०।९१।८, ‘परि॒भूत॑मं’, ‘तमिदर्भे ह॒विष्या स॑मा॒नमित् तमिन्म॒हे’ इति पाठः।