Samveda/1065
भरामेध्मं कृणवामा हवीषि ते चितयन्तः पर्वणापर्वणा वयम्। जीवातवे प्रतरा साधया धियोऽग्ने सख्ये मा रिषामा वयं तव॥१०६५
Veda : Samveda | Mantra No : 1065
In English:
Seer : kutsa aa~NgirasaH | Devta : agniH | Metre : jagatii | Tone : niShaadaH
Subject : English Translation will be uploaded as and when ready.
Verse : bharaamedhma.m kRRiNavaamaa havii.m Shi te chitayantaH parvaNaaparvaNaa vayam . jiivaatave pratara.m saadhayaa dhiyo.agne sakhye ma riShaamaa vaya.m tava.1065
Component Words : bharaama .iShmam .kRRiNavaam .haviiShi. te. chitayantaH .parvaNaa. parvaNaa. parvaNaa .parvaNaa .vayam .jivaatave .prataraam. saadhaya .dhiyaH .agne .sakhye .sa. khye .maa. riShaama .vayam .tava.
In Hindi:
ऋषि : कुत्स आङ्गिरसः | देवता : अग्निः | छन्द : जगती | स्वर : निषादः
विषय : अगले मन्त्र में पुनः आचार्य और शिष्य का विषय वर्णित करते हैं।
पदपाठ : भराम ।इष्मम् ।कृणवाम् ।हवीषि। ते। चितयन्तः ।पर्वणा। पर्वणा। पर्वणा ।पर्वणा ।वयम् ।जिवातवे ।प्रतराम्। साधय ।धियः ।अग्ने ।सख्ये ।स। ख्ये ।मा। रिषाम ।वयम् ।तव॥
पदार्थ : हे आचार्यप्रवर ! (वयम्) आपके शिष्य हम (इध्मम्) समिधा (भराम) लायें अर्थात् समित्पाणि होकर आपके समीप आएँ। (ते) आपके लिए (हवींषि) समर्पण (कृणवाम) करें और फिर (पर्वणा पर्वणा) एक-एक खण्ड करके (चितयन्तः) पूर्ण ज्ञानी हो जाएँ। आप (जीवातवे) जीवन के लिए (प्रतराम्) अत्यन्त रूप से (धियः) हमारी बुद्धियों को (साधय) परिष्कृत कीजिए। हे (अग्ने) ज्ञानी आचार्य ! (वयम्) हम शिष्य (तव सख्ये) आपके साहचर्य में रहकर (मा रिषाम) निन्दा आदि से होनेवाली हिंसा को न प्राप्त हों ॥२॥
भावार्थ : आचार्य के प्रति जो सर्वथा समर्पित हो जाते हैं, वे ही विद्वान् और सदाचारी होते हैं। एक-एक बूँद से जैसे घड़ा भरता है, वैसे ही कण-कण करके विद्या ग्रहण कर पण्डित बन जाते हैं ॥२॥
In Sanskrit:
ऋषि : कुत्स आङ्गिरसः | देवता : अग्निः | छन्द : जगती | स्वर : निषादः
विषय : अथ पुनरप्याचार्यशिष्यविषयो वर्ण्यते।
पदपाठ : भराम ।इष्मम् ।कृणवाम् ।हवीषि। ते। चितयन्तः ।पर्वणा। पर्वणा। पर्वणा ।पर्वणा ।वयम् ।जिवातवे ।प्रतराम्। साधय ।धियः ।अग्ने ।सख्ये ।स। ख्ये ।मा। रिषाम ।वयम् ।तव॥
पदार्थ : हे आचार्यप्रवर ! (वयम्) त्वच्छिष्या वयम् (इध्मम्) समिधम् (भराम) हराम, आहरेम। [हृञ् हरणे धातोर्लेट्।] समित्पाणयो भूत्वा त्वदन्तिकमागच्छेम इत्यर्थः। (ते) तुभ्यम् (हवींषि) समर्पणानि (कृणवाम) कुर्याम। ततश्च (पर्वणा पर्वणा) खण्डशः खण्डशः (चितयन्तः) पूर्णज्ञानवन्तः भवेम। त्वम् (जीवातवे) जीवनाय (प्रतराम्) अत्यन्तम् (धियः) अस्माकं बुद्धीः (साधय) परिष्कुरु। हे (अग्ने) ज्ञानवन् आचार्य ! (वयम्) शिष्याः (तव सख्ये) त्वदीये साहचर्ये (मा रिषाम) निन्दादिजनितां हिंसां न प्राप्नुयाम ॥२॥२
भावार्थ : आचार्यं प्रति ये सर्वथा समर्पिता जायन्ते त एव विद्वांसः सदाचारिणश्च भवन्ति। एकैकेन बिन्दुना यथा घटः प्रपूर्यते तथैव कणशः कणशो विद्यां गृहीत्वा पण्डिता जायन्ते ॥२॥
टिप्पणी:१. ऋ० १।९४।४।२. ऋग्भाष्ये दयानन्दर्षिर्मन्त्रमिमं राजप्रजाविषये व्याख्यातवान्।