Samveda/1104
अया पवा पवस्वैना वसूनि माश्चत्व इन्दो सरसि प्र धन्व। ब्रघ्नश्चिद्यस्य वातो न जूतिं पुरुमेधाश्चित्तकवे नरं धात्॥११०४
Veda : Samveda | Mantra No : 1104
In English:
Seer : kutsa aa~NgirasaH | Devta : pavamaanaH somaH | Metre : triShTup | Tone : dhaivataH
Subject : English Translation will be uploaded as and when ready.
Verse : ayaa pavaa pavasvainaa vasuuni maa.m shchatva indo sarasi pra dhanva . braghnashchidyasya vaato na juuti.m purumedhaashchittakave nara.m dhaat.1104
Component Words : ayaa. pavaa .pavasva .enaa .vasuuni .mashchatve .indo. sarasi. pra. dhanva .bradhnaH .chit. yasya .vaataH .na .juutima .purumedhaaH .puru .medhaaH .chit .takave .naram .dhaat.
In Hindi:
ऋषि : कुत्स आङ्गिरसः | देवता : पवमानः सोमः | छन्द : त्रिष्टुप् | स्वर : धैवतः
विषय : प्रथम ऋचा पूर्वार्चिक में ५४१ क्रमाङ्क पर परमात्मा के पक्ष में व्याख्यात की जा चुकी है। यहाँ वही विषय प्रकारान्तर से वर्णित किया जा रहा है।
पदपाठ : अया। पवा ।पवस्व ।एना ।वसूनि ।मश्चत्वे ।इन्दो। सरसि। प्र। धन्व ।ब्रध्नः ।चित्। यस्य ।वातः ।न ।जूतिम ।पुरुमेधाः ।पुरु ।मेधाः ।चित् ।तकवे ।नरम् ।धात्॥
पदार्थ : हे (इन्दो) तेजस्वी, आनन्दरस से सराबोर करनेवाले परमात्मन्, आप (अया) इस (पवा) धारा के साथ (एना) इन (वसूनी) दिव्य और भौतिक धनों को (पवस्व) प्रवाहित करो, (मांश्चत्वे) अभिमानी काम-क्रोध आदि शत्रुओं को नष्ट करनेवाले (सरसि) गतिशील जीवात्मा में (प्र धन्व) पहुँचो, (पुरुमेधाः चित्) बहुत मेधावी मनुष्य भी (तकवे) प्रगति के लिए (यस्य) जिन आपके (नरम्) नेतृत्व के गुण को (धात्) धारण करता है, (ब्रध्नः चित्) महान् (वातः) वायु (न) जैसे (जूतिम्) वेग को (धात्) धारण करता है ॥१॥यहाँ उपमालङ्कार है ॥१॥
भावार्थ : वायु आदि सभी प्राकृतिक पदार्थ और सभी मनुष्य परमात्मा के ही पास से अपनी-अपनी शक्ति पाते हैं, उसके सरंक्षण के बिना वे कुछ भी नहीं कर सकते ॥१॥
In Sanskrit:
ऋषि : कुत्स आङ्गिरसः | देवता : पवमानः सोमः | छन्द : त्रिष्टुप् | स्वर : धैवतः
विषय : तत्र प्रथमा ऋक् पूर्वार्चिके ५४१ क्रमाङ्के परमात्मपक्षे व्याख्याता। अत्र स एव विषयः प्रकारान्तरेण वर्ण्यते।
पदपाठ : अया। पवा ।पवस्व ।एना ।वसूनि ।मश्चत्वे ।इन्दो। सरसि। प्र। धन्व ।ब्रध्नः ।चित्। यस्य ।वातः ।न ।जूतिम ।पुरुमेधाः ।पुरु ।मेधाः ।चित् ।तकवे ।नरम् ।धात्॥
पदार्थ : हे (इन्दो) तेजस्विन् आनन्दरसेन क्लेदक परमात्मन् ! त्वम् (अया) अनया (पवा) पवया, धारया। [पवते प्रवहति इति पवा तया, तृतीयैकवचने ‘सुपां सुलुक्०’ अ० ७।१।३९ इत्यनेन विभक्तेराकारादेशः।] (एना) एनानि (वसूनि) दिव्यानि भौतिकानि च धनानि (पवस्व) प्रवाहय, (मांश्चत्वे) मान् अभिमन्यमानान् कामक्रोधादिशत्रून् चातयति नाशयतीति तस्मिन् (सरसि) गतिशीले जीवात्मनि। [सरति अग्रे गच्छतीति सरः।] (प्र धन्व) प्रकर्षेण गच्छ, (पुरुमेधाः चित्) बहुमेधावान् जनोऽपि (तकवे) प्रगतये। [तकतिः गतिकर्मा। निघं० २।१४।] (यस्य) यस्य तव (नरम्) नेतृत्वगुणम् (धात्) दधाति, (ब्रध्नः चित्) महान् (वातः) वायुः (न) यथा (जूतिम्) वेगम् (धात्) दधाति ॥१॥अत्रोपमालङ्कारः ॥१॥
भावार्थ : वाय्वादयः सर्वेऽपि प्राकृतिकाः पदार्था निखिला अपि मनुष्याश्च परमात्मन एव सकाशात् स्वां स्वां शक्तिमाप्नुवन्ति, तस्य संरक्षणं विना तेऽकिञ्चित्करा एव ॥१॥
टिप्पणी:१. ऋ० ९।९७।५२ ‘ब्र॒ध्नश्चि॒दत्र॒ वातो॒ न जू॒तः पु॑रु॒ मेधश्चि॒त् तक॑वे॒ नरं दात्’ इत्युत्तरार्धपाठः। साम० ५४१।