Samveda/1141
त्वां विश्वे अमृतं जायमान शिशुं न देवा अभि सं नवन्ते। तव क्रतुभिरमृतत्वमायन् वैश्वानर यत्पित्रोरदीदे॥११४१
Veda : Samveda | Mantra No : 1141
In English:
Seer : bharadvaajo baarhaspatyaH | Devta : agniH | Metre : triShTup | Tone : dhaivataH
Subject : English Translation will be uploaded as and when ready.
Verse : tvaa.m vishve amRRita.m jaayamaana.m shishu.m na devaa abhi sa.m navante . tava kratubhiramRRitatvamaayanvaishvaanara yatpitroradiideH.1141
Component Words : tvaam .vishve .amRRita. a .mRRita .jaayamaanam .shishum .na .devaaH .abhi .sam .navante .tava .kratubhi .amRRitatvam .a .mRRitatvam .aayan. vaishvaanara. vaishva .nara. yat. pitroH .adiidaH.
In Hindi:
ऋषि : भरद्वाजो बार्हस्पत्यः | देवता : अग्निः | छन्द : त्रिष्टुप् | स्वर : धैवतः
विषय : अगले मन्त्र में परमात्मा और मोक्ष का विषय वर्णित है।
पदपाठ : त्वाम् ।विश्वे ।अमृत। अ ।मृत ।जायमानम् ।शिशुम् ।न ।देवाः ।अभि ।सम् ।नवन्ते ।तव ।क्रतुभि ।अमृतत्वम् ।अ ।मृतत्वम् ।आयन्। वैश्वानर। वैश्व ।नर। यत्। पित्रोः ।अदीदः॥
पदार्थ : हे (अमृत) अमर परमात्मन् ! (जायमानम् त्वाम्) अन्तरात्मा में प्रकट होते हुए आपकी (जायमानं शिशुं न) पैदा होते हुए शिशु के समान (विश्वे देवाः) सब विद्वान् उपासक लोग (अभि सं नवन्ते) स्तुति करते हैं। (तव क्रतुभिः) आपके कर्तृत्वों से, उपासक जन (अमृतत्वम्) मोक्ष को (आयन्) प्राप्त कर लेते हैं, (यत्) क्योंकि हे (वैश्वानर) सब मनुष्यों को धर्मकार्यों में प्रवृत्त करनेवाले परमात्मन् ! आप (पित्रोः) माता-पिता के समान विद्यमान द्यावापृथिवी में (अदीदेः) दीप्त हो, प्रख्यात हो ॥२॥यहाँ उपमालङ्कार है ॥२॥
भावार्थ : जैसे घर में शिशु उत्पन्न होने पर सब गृहवासी हर्ष मनाते हैं, वैसे ही गुह्य परमात्मा के हृदय में प्रकट होने पर साधक जन प्रसन्न होते हैं। मोक्ष के लिए प्रयत्न करते हुए लोग परमात्मा की ही व्यवस्था से मोक्ष पाते हैं। विद्वान् भक्तजन आकाश में और भूमि पर सब जगह परमेश्वर की ही विभूति देखते हैं ॥२॥
In Sanskrit:
ऋषि : भरद्वाजो बार्हस्पत्यः | देवता : अग्निः | छन्द : त्रिष्टुप् | स्वर : धैवतः
विषय : अथ परमात्मनो मोक्षस्य च विषयो वर्ण्यते।
पदपाठ : त्वाम् ।विश्वे ।अमृत। अ ।मृत ।जायमानम् ।शिशुम् ।न ।देवाः ।अभि ।सम् ।नवन्ते ।तव ।क्रतुभि ।अमृतत्वम् ।अ ।मृतत्वम् ।आयन्। वैश्वानर। वैश्व ।नर। यत्। पित्रोः ।अदीदः॥
पदार्थ : हे (अमृत) अमर परमात्मन् ! (जायमानं त्वाम्) अन्तरात्मनि आविर्भवन्तं त्वाम् (जायमानं शिशुं न) उत्पद्यमानं शिशुमिव (विश्वे देवाः) सर्वे विद्वांसः उपासकाः (अभि सं नवन्ते) अभि संस्तुवन्ति। (तव क्रतुभिः) त्वदीयैः कर्तृत्वैः, उपासकाः (अमृतत्वम्) मोक्षम् (आयन्) प्राप्नुवन्ति, (यत्) यस्मात्, हे (वैश्वानर) विश्वान् नरान् धर्मकार्येषु यो नयति तथाविध परमात्मन् ! त्वम् (पित्रोः) मातापित्रोरिव विद्यमानयोः द्यावापृथिव्योः (अदीदेः) दीप्तो भवसि ॥२॥२अत्रोपमालङ्कारः ॥२॥
भावार्थ : यथा गृहे शिशौ जाते सर्वे गृहवासिनो हृष्यन्ति तथैव परमात्मनि हृदये प्रकटीभूते सति साधका जनाः प्रसीदन्ति। मोक्षाय प्रयतमाना जनाः परमात्मन एव व्यवस्थया मोक्षं लभन्ते। विद्वांसो भक्तजनाः दिवि भुवि च सर्वत्र परमेश्वरस्यैव विभूतिं पश्यन्ति ॥२॥
टिप्पणी:१. ऋ० ६।७।४।२. ऋग्भाष्ये दयानन्दर्षिर्मन्त्रमिमं द्वितीयजन्मविषये व्याख्यातवान्।