Samveda/1152
प्रो अयासीदिन्दुरिन्द्रस्य निष्कृत सखा सख्युर्न प्र मिनाति सङ्गिरम्। मर्य इव युवतिभिः समर्षति सोमः कलशे शतयामना पथा॥११५२
Veda : Samveda | Mantra No : 1152
In English:
Seer : sikataa nivaavarii | Devta : pavamaanaH somaH | Metre : jagatii | Tone : niShaadaH
Subject : English Translation will be uploaded as and when ready.
Verse : pro ayaasiidindurindrasya niShkRRita.m sakhaa sakhyurna pra minaati sa~Ngiram . marya iva yuvatibhiH samarShati somaH kalashe shatayaamnaa pathaa.1152
Component Words : pra .u .ayaasiit .induH. indrasya. niShkRRitam .niH .kRRitam .sakhaa .sa .khaa .sakhyuH .sa .khyuH. na .pra .minaati .sa.mgiram .sam. giram .maryaH .iva .yuvatibhiH .sam .arShati.somaH .kalashe .shatayaamanaa.shata .yaamanaa .pathaa.
In Hindi:
ऋषि : सिकता निवावरी | देवता : पवमानः सोमः | छन्द : जगती | स्वर : निषादः
विषय : प्रथम ऋचा की व्याख्या पूर्वार्चिक में ५५७ क्रमाङ्क पर जीवात्मा और परमात्मा की मित्रता के विषय में हो चुकी है। यहाँ सोम ओषधि के रस का विषय वर्णित करते हैं।
पदपाठ : प्र ।उ ।अयासीत् ।इन्दुः। इन्द्रस्य। निष्कृतम् ।निः ।कृतम् ।सखा ।स ।खा ।सख्युः ।स ।ख्युः। न ।प्र ।मिनाति ।संगिरम् ।सम्। गिरम् ।मर्यः ।इव ।युवतिभिः ।सम् ।अर्षति।सोमः ।कलशे ।शतयामना।शत ।यामना ।पथा॥
पदार्थ : (इन्दुः) सोम ओषधि का रस (इन्द्रस्य) यजमान के (निष्कृतम्) घर में (प्र उ अयासीत्) पहुँचता है। (सखा) मित्रतुल्य सोमरस (सख्युः) अपने मित्र यजमान के (संगिरम्) यज्ञ को (न प्रमिनाति) भङ्ग नहीं करता, प्रत्युत सिद्ध करता है। (सोमः) सोमरस (शतयामना पथा) दशापवित्र नामक छन्नी के सौ छिद्रोंवाले मार्ग से छनकर (कलशे) द्रोणकलश में (समर्षति) जल की लहरियों के साथ मिलता है, (मर्यः इव युवतिभिः) जैसे मनुष्य घर की युवतियों के साथ (समर्षति) मिलता अर्थात् यथायोग्य व्यवहार करता है ॥१॥यहाँ उपमालङ्कार है ॥१॥
भावार्थ : जैसे सोम ओषधि का रस सोमयाग को सिद्ध करता है, वैसे ही मनुष्यों को व्यवहार-यज्ञ और उपासना-यज्ञ सिद्ध करना चाहिए ॥१॥
In Sanskrit:
ऋषि : सिकता निवावरी | देवता : पवमानः सोमः | छन्द : जगती | स्वर : निषादः
विषय : तत्र प्रथमा ऋक् पूर्वार्चिके ५५७ क्रमाङ्के जीवात्मपरमात्मनोर्मैत्रीविषये व्याख्याता। अत्र सोमौषधिरसविषये व्याख्यायते।
पदपाठ : प्र ।उ ।अयासीत् ।इन्दुः। इन्द्रस्य। निष्कृतम् ।निः ।कृतम् ।सखा ।स ।खा ।सख्युः ।स ।ख्युः। न ।प्र ।मिनाति ।संगिरम् ।सम्। गिरम् ।मर्यः ।इव ।युवतिभिः ।सम् ।अर्षति।सोमः ।कलशे ।शतयामना।शत ।यामना ।पथा॥
पदार्थ : (इन्दुः) सोमौषधिरसः (इन्द्रस्य) यजमानस्य [यजमानो वै स्वे यज्ञ इन्द्रः। श० ८।५।३।८।] (निष्कृतम्) गृहम् (प्र उ अयासीत्) प्रगच्छति। (सखा) मित्रभूतः सोमरसः (सख्युः) मित्रस्य यजमानस्य (संगिरम्) यज्ञम् (न प्रमिनाति) न भनक्ति, प्रत्युत साध्नोति। (सोमः) सोमरसः (शतयामना पथा) दशापवित्रस्य शतच्छिद्रेण मार्गेण (कलशे) द्रोणकलशे, (समर्षति) अद्भिः संगच्छते, कथमिव ? (मर्यः इव युवतिभिः) यथा मनुष्यः गृहे तरुणीभिः (समर्षति) यथायोग्यं व्यवहरति ॥१॥अत्रोपमालङ्कारः ॥१॥
भावार्थ : यथा सोमौषधिरसः सोमयागं साधयति तथैव मनुष्यैर्व्यवहारयज्ञ उपासनायज्ञश्च संसाधनीयः ॥१॥
टिप्पणी:१. ऋ० ९।८६।१६, अथ० १८।४।६० उभयत्र ‘श॒तया॑मना’ इति पाठः। साम० ५५७।