Samveda/1221
उद्यस्य ते नवजातस्य वृष्णोऽग्ने चरन्त्यजरा इधानाः। अच्छा द्यामरुषो धूम एषि सं दूतो अग्न ईयसे हि देवान् (टी)।। [धा. । उ । स्व. ।]॥१२२१
Veda : Samveda | Mantra No : 1221
In English:
Seer : vasiShTho maitraavaruNiH | Devta : pavamaanaH somaH | Metre : triShTup | Tone : dhaivataH
Subject : English Translation will be uploaded as and when ready.
Verse : udyasya te navajaatasya vRRiShNo.agne charantyajaraa idhaanaaH . achChaa dyaamaruSho dhuuma eShi sa.m duuto agna iiyase hi devaan.1221
Component Words : ut .yasya. te .navajaatasya .nava. jaatasya. vRRiShNaH. agne .charanti .ajaraaH. a .jaraaH .idhaanaaH .achCha .dyaam .aruShaH .dhuumaH .eShi .sam .duutaH .agne. iiyase .hi .devaan.
In Hindi:
ऋषि : वसिष्ठो मैत्रावरुणिः | देवता : पवमानः सोमः | छन्द : त्रिष्टुप् | स्वर : धैवतः
विषय : अगले मन्त्र में फिर विद्वान् का ही विषय है।
पदपाठ : उत् ।यस्य। ते ।नवजातस्य ।नव। जातस्य। वृष्णः। अग्ने ।चरन्ति ।अजराः। अ ।जराः ।इधानाः ।अच्छ ।द्याम् ।अरुषः ।धूमः ।एषि ।सम् ।दूतः ।अग्ने। ईयसे ।हि ।देवान्॥
पदार्थ : हे (अग्ने) अग्रनायक विद्वन् ! (यस्य) जिस (नवजातस्य) नवस्नातक, (वृष्णः) विद्या, सुख आदि की वर्षा करनेवाले (ते) आपकी (अजराः) नष्ट न होनेवाली, (इधानाः) जाज्वल्यमान दीप्तियाँ (उत् चरन्ति) उठती हैं, (सः) वह (अरुषः) तेजस्वी (धूमः) अविद्या, भ्रष्टाचार दुःख आदि को कँपा देनेवाले आप (द्याम् अच्छ) विद्या आदि के प्रकाश को लक्ष्य करके (एषि) कर्म करते हो। हे (अग्ने) विद्वन् ! (दूतः) दूत के समान आचरण करनेवाले आप (देवान्) प्रजाजनों से (सम् ईयसे हि) मिलते-जुलते हो ॥३॥
भावार्थ : नवस्नातक गुरुकुल से बाहर जाकर अपने तेज के प्रभाव को फैलाकर, अज्ञान, दुराचार आदि को कँपा कर जन-समाज को उन्नत करे ॥३॥
In Sanskrit:
ऋषि : वसिष्ठो मैत्रावरुणिः | देवता : पवमानः सोमः | छन्द : त्रिष्टुप् | स्वर : धैवतः
विषय : अथ पुनरपि विद्वद्विषयमाह।
पदपाठ : उत् ।यस्य। ते ।नवजातस्य ।नव। जातस्य। वृष्णः। अग्ने ।चरन्ति ।अजराः। अ ।जराः ।इधानाः ।अच्छ ।द्याम् ।अरुषः ।धूमः ।एषि ।सम् ।दूतः ।अग्ने। ईयसे ।हि ।देवान्॥
पदार्थ : हे (अग्ने) अग्रनेतः विद्वन् ! (यस्य) नवजातस्य नवस्नातकस्य, (वृष्णः) विद्यासुखादिवर्षकस्य (ते) तव (अजराः) अजीर्णाः, (इधानाः) जाज्वल्यमाना दीप्तयः (उत् चरन्ति) उद्गच्छन्ति, सः (अरुषः) आरोचमानः (धूमः) अविद्याभ्रष्टाचारादीनां प्रकम्पकः त्वम्। [धूनोति कम्पयतीति धूमः। धूञ् कम्पने, इत्यस्माद् ‘इषियुधीन्धिदसिश्याधूसूभ्यो मक्’ उ० १।१४५ इति मक् प्रत्ययः।] (द्याम् अच्छ) विद्यादिप्रकाशम् अभिलक्ष्य (एषि) गच्छसि, कार्यं करोषि। हे (अग्ने) विद्वन् ! (दूतः) दूत इवाचरन् त्वम् (देवान्) प्रजाजनान् (सम् ईयसे हि) संगच्छसे खलु ॥३॥२
भावार्थ : नवस्नातको गुरुकुलाद् बहिर्गत्वा स्वकीयं तेजःप्रभावं विस्तार्याज्ञानकदाचारादीन् प्रकम्प्य जनसमाजमुन्नयेत् ॥३॥
टिप्पणी:१. ऋ० ७।३।३, ‘एषि’ इत्यत्र ‘ए॑ति॒’।२. एतमपि मन्त्रमृग्भाष्ये दयानन्दर्षिर्विद्युत्पक्षे व्याचष्टे।