Samveda/1224
गिराउ वज्रो न सम्भृतः सबलो अनपच्युतः। ववक्ष उग्रो अस्तृतः (छे)।।॥१२२४
Veda : Samveda | Mantra No : 1224
In English:
Seer : sukakSha aa~NgirasaH | Devta : pavamaanaH somaH | Metre : gaayatrii | Tone : ShaDjaH
Subject : English Translation will be uploaded as and when ready.
Verse : giraa vajro na sambhRRitaH sabalo anapachyutaH . vavakSha ugro astRRitaH.1224
Component Words : giraa . vajraH. na .sambhRRitaH. sam. bhRRitaH. sabalaH. sa. balaH .anapachyutaH .an .apachyutaH .vavakShe. ugraH .astRRitaH .a. stRRitaH.
In Hindi:
ऋषि : सुकक्ष आङ्गिरसः | देवता : पवमानः सोमः | छन्द : गायत्री | स्वर : षड्जः
विषय : अगले मन्त्र में फिर उसी विषय में कहा गया है।
पदपाठ : गिरा । वज्रः। न ।सम्भृतः। सम्। भृतः। सबलः। स। बलः ।अनपच्युतः ।अन् ।अपच्युतः ।ववक्षे। उग्रः ।अस्तृतः ।अ। स्तृतः॥
पदार्थ : (गिरा) निर्घोष से (वज्रः न) जैसे विद्युद्वज्र संयुक्त होता है, वैसे ही (गिरा) वेदवाणी वा प्रभावशालिनी वाणी से (सम्भृतः) संयुक्त, (सबलः) बलवान् (अनपच्युतः) अविचलित, (उग्रः) प्रचण्ड, (अस्तृतः) अहिंसित इन्द्र अर्थात् परमेश्वर, जीवात्मा वा राजा (ववक्षे) जगत् के भार को, शरीर के भार को वा राष्ट्र के भार को वहन करता है ॥३॥यहाँ उपमालङ्कार है ॥३॥
भावार्थ : जिसकी वाणियों का प्रभाव वज्रनिर्घोष के समान होता है, वह बलियों में बली, दुष्टों के प्रति प्रचण्ड, किसी से जीता न जा सकनेवाला, शत्रुओं को जीतनेवाला जो परमेश्वर, जीवात्मा और राजा है, उसे सहायक पाकर सब लोग जीवन-सङ्ग्राम में विजयी होवें ॥३॥इस खण्ड में पुरोहित, विद्वान् स्नातक तथा परमात्मा, जीवात्मा और राजा का विषय वर्णित होने से इस खण्ड की पूर्व खण्ड के साथ सङ्गति है ॥नवम अध्याय में षष्ठ खण्ड समाप्त ॥
In Sanskrit:
ऋषि : सुकक्ष आङ्गिरसः | देवता : पवमानः सोमः | छन्द : गायत्री | स्वर : षड्जः
विषय : अथ पुनरपि तमेव विषयमाह।
पदपाठ : गिरा । वज्रः। न ।सम्भृतः। सम्। भृतः। सबलः। स। बलः ।अनपच्युतः ।अन् ।अपच्युतः ।ववक्षे। उग्रः ।अस्तृतः ।अ। स्तृतः॥
पदार्थ : (गिरा) निर्घोषेण (वज्रः न) कुलिशः इव (गिरा) वेदवाचा प्रभावशालिन्या वा वाचा (सम्भृतः) संयुक्तः (सबलः) बलवान्, (अनपच्युतः) अविचलितः, (उग्रः) प्रचण्डः, (अस्तृतः) अहिंसितः इन्द्रः परमेश्वरो जीवात्मा नृपतिर्वा (ववक्षे) जगद्भारं देहभारं राष्ट्रभारं वा वहति। [वह प्रापणे, लडर्थे लिटि छान्दसः सुगागमः] ॥३॥अत्रोपमालङ्कारः ॥३॥
भावार्थ : यस्य वाचां प्रभावो वज्रनिर्घोषवद् भवति स बलिनां बली, दुष्टेषु प्रचण्डः, केनाप्यजय्यः, परेषां पराजेता परमेश्वरो जीवात्मा राजा च योऽस्ति तं सहायं प्राप्य सर्वे जीवनसङ्ग्रामे विजयिनो जायन्ताम् ॥३॥अस्मिन् खण्डे पुरोहितस्य, विदुषः स्नातकस्य, परमात्मजीवात्मनृपतीनां च विषयस्य वर्णनादेतत्खण्डस्य पूर्वखण्डेन संगतिरस्ति ॥
टिप्पणी:१. ऋ० ८।९३।९, अथ० २०।४७।३, १३७।१४। सर्वत्र ‘उग्रो’ इत्यत्र ‘ऋ॒ष्वो’ इति पाठः।