Samveda/1251
त्वं वलस्य गोमतोऽपावरद्रिवो बिलम्। त्वां देवा अबिभ्युषस्तुज्यमानास आविषुः॥१२५१
Veda : Samveda | Mantra No : 1251
In English:
Seer : jetaa maadhuchChandasaH | Devta : pavamaanaH somaH | Metre : anuShTup | Tone : gaandhaaraH
Subject : English Translation will be uploaded as and when ready.
Verse : tva.m valasya gomato.apaavaradrivo bilam . tvaa.m devaa abibhyuShastujyamaanaasa aaviShuH.1251
Component Words : tvam .balasya .gomataH .apa .avaH .adrivaH .a .divaH .bilam .tvaam . devaaH .abibhyuShaH .a .bibhyuShaH .tujyamaanaasaH .aaviShuH.
In Hindi:
ऋषि : जेता माधुच्छन्दसः | देवता : पवमानः सोमः | छन्द : अनुष्टुप् | स्वर : गान्धारः
विषय : अगले मन्त्र में परमेश्वर और जीवात्मा को सम्बोधन है।
पदपाठ : त्वम् ।बलस्य ।गोमतः ।अप ।अवः ।अद्रिवः ।अ ।दिवः ।बिलम् ।त्वाम् । देवाः ।अबिभ्युषः ।अ ।बिभ्युषः ।तुज्यमानासः ।आविषुः॥
पदार्थ : हे (अद्रिवः) अविनश्वर परमेश्वर वा जीवात्मन् ! (त्वम्) तुम (गोमतः) जिसने सत्त्वगुण के प्रकाश को बन्द कर रखा है, ऐसे (वलस्य) आच्छादक तमोगुण की (बिलम्) गुफा को (अपावः) तोड़कर खोल देते हो। (तुज्यमानासः) हिंसा किये जाते हुए (देवाः) प्रकाशक मन, बुद्धि सहित ज्ञानेन्द्रियाँ वा विद्वान् लोग (अबिभ्युषः) भयभीत न होते हुए (त्वाम्) तुझ परमात्मा वा जीवात्मा की (आविषुः) शरण में जाते हैं ॥२॥
भावार्थ : मन में तमोगुण की अधिकता हो जाने से जब सत्त्वगुण निर्बल हो जाता है, तब तमोगुण प्रकाश को रोक लेता है। वह आवरण परमात्मा की प्रेरणा से और जीवात्मा के पुरुषार्थ से तोड़ा जा सकता है ॥२॥
In Sanskrit:
ऋषि : जेता माधुच्छन्दसः | देवता : पवमानः सोमः | छन्द : अनुष्टुप् | स्वर : गान्धारः
विषय : अथ परमेश्वरो जीवात्मा च सम्बोध्यते।
पदपाठ : त्वम् ।बलस्य ।गोमतः ।अप ।अवः ।अद्रिवः ।अ ।दिवः ।बिलम् ।त्वाम् । देवाः ।अबिभ्युषः ।अ ।बिभ्युषः ।तुज्यमानासः ।आविषुः॥
पदार्थ : हे (अद्रिवः) अविनश्वर परमेश्वर जीवात्मन् वा ! (त्वम् गोमतः) पिहितसत्त्वगुणप्रकाशस्य, (वलस्य) आवरकस्य तमोगुणस्य (बिलम्) गुहाम् (अपावः) अपवृणोषि विदारयसि। [अपपूर्वाद् वृणोतेः लडर्थे लुङ्। ‘मन्त्रे घसह्वर०। अ० २।४।८०’ इति च्लेर्लुक्।] (तुज्यमानासः) हिंस्यमानाः। [तुज हिंसायाम्, भ्वादिः।] (देवाः) प्रकाशकानि मनोबुद्धिसहितानि ज्ञानेन्द्रियाणि विद्वांसो वा (अबिभ्युषः) भयमकुर्वाणाः (त्वाम्) परमात्मानं जीवात्मानं वा (आविषुः) प्राप्नुवन्ति, शरणं गच्छन्ति। [अवतेर्व्याप्त्यर्थस्य रूपम्। लडर्थे लुङ्] ॥२॥२
भावार्थ : मनसि तमोगुणातिरेकेण यदा सत्त्वगुणो निर्बलो जायते तदा तमः प्रकाशमावृणोति। तदावरणं परमात्मप्रेरणया जीवात्मनो वा पुरुषार्थेन विदारयितुं शक्यते ॥२॥
टिप्पणी:१. ऋ० १।११।५।२. ऋग्भाष्ये दयानन्दर्षिणा मन्त्रोऽयं सूर्यपक्षे व्याख्यातः।