Samveda/1307
महा इन्द्रो य ओजसा पर्जन्यो वृष्टिमा इव। स्तोमैर्वत्सस्य वावृधे॥१३०७
Veda : Samveda | Mantra No : 1307
In English:
Seer : vatsaH kaaNvaH | Devta : indraH | Metre : gaayatrii | Tone : ShaDjaH
Subject : English Translation will be uploaded as and when ready.
Verse : mahaa.m indro ya ojasaa parjanyo vRRiShTimaa.m iva . stomairvatsasya vaavRRidhe.1307
Component Words : mahaan . indraH . yaH . ojasaa . parjanyaH . vRRiShTimaan . iva . stomaiH . vatsamya . vaavRRidhe.
In Hindi:
ऋषि : वत्सः काण्वः | देवता : इन्द्रः | छन्द : गायत्री | स्वर : षड्जः
विषय : प्रथम मन्त्र में परमात्मा का विषय वर्णित है।
पदपाठ : महान् । इन्द्रः । यः । ओजसा । पर्जन्यः । वृष्टिमान् । इव । स्तोमैः । वत्सम्य । वावृधे॥
पदार्थ : (यः इन्द्रः) जो परमैश्वर्यशाली जगदीश्वर (वृष्टिमान् पर्यन्यः इव) वृष्टिजल से परिपूर्ण मेघ के समान (ओजसा) बल से (महान्) महान् है, वह (वत्सस्य) अपने पुत्र मानव की (स्तोमैः) प्रशस्तियों से (वावृधे) बढ़ता है ॥१॥यहाँ उपमालङ्कार है ॥१॥
भावार्थ : जैसे पुत्र की प्रशस्तियों से पिता प्रशस्त होता है, वैसे ही पहले से ही बादल के समान महान् परमेश्वर भी मानव की प्रशस्तियों से और अधिक महान् हो जाता है ॥१॥
In Sanskrit:
ऋषि : वत्सः काण्वः | देवता : इन्द्रः | छन्द : गायत्री | स्वर : षड्जः
विषय : तत्रादौ परमात्मविषयमाह।
पदपाठ : महान् । इन्द्रः । यः । ओजसा । पर्जन्यः । वृष्टिमान् । इव । स्तोमैः । वत्सम्य । वावृधे॥
पदार्थ : (यः इन्द्रः) यः परमैश्वर्यवान् जगदीश्वरः (वृष्टिमान् पर्जन्यः इव) वृष्टिजलयुक्तो मेघ इव (ओजसा) बलेन (महान्) महिमोपेतः अस्ति सः (वत्सस्य२) स्वपुत्रस्य मानवस्य (स्तोमैः) प्रशस्तिभिः (वावृधे) वर्धते ॥१॥अत्रोपमालङ्कारः ॥१॥
भावार्थ : यथा पुत्रस्य प्रशस्तिभिः पिता प्रशस्तो जायते, तथैव पूर्वमेव पर्जन्यवन्महानपि परमेश्वरो मानवस्य प्रशस्तिभिर्महत्तरो जायते ॥१॥
टिप्पणी:१. ऋ० ८।६।१, अथ० २०।१३८।१।२. सायणस्तु ‘वत्सस्य पुत्रस्थानीयस्य स्तोतुः’ इति पूर्वं व्याख्यायापि पश्चाद् ‘वत्सनाम्न एव वा ऋषेः’ इति वैकल्पिकत्वेनैतिहासिकमर्थं गृह्णाति।