Samveda/1386
प्र सुन्वानायान्धसो मर्तो न वष्ट तद्वचः। अप श्वानमराधस हता मखं न भृगवः॥१३८६
Veda : Samveda | Mantra No : 1386
In English:
Seer : prajaapatirvaishvaamitro vaachyo vaa | Devta : pavamaanaH somaH | Metre : anuShTup | Tone : gaandhaaraH
Subject : English Translation will be uploaded as and when ready.
Verse : pra sunvaanaayaandhaso marttaa na vaShTa tadvachaH . apa shvaanamaraadhasa.m hataa makha.m na bhRRigavaH.1386
Component Words : pra . sunvaanaaya . andhasaH . martaH . na . vaShTa . tat . vachaH . apa . shvaanam . araadhasam . a . raadhasam . hata . makham . na . bhRRigavaH.
In Hindi:
ऋषि : प्रजापतिर्वैश्वामित्रो वाच्यो वा | देवता : पवमानः सोमः | छन्द : अनुष्टुप् | स्वर : गान्धारः
विषय : प्रथम ऋचा पूर्वार्चिक में ५५३ क्रमाङ्क पर और उत्तरार्चिक में ७७४ क्रमाङ्क में व्याख्यात हो चुकी है। यहाँ उससे भिन्न व्याख्या प्रस्तुत है।
पदपाठ : प्र । सुन्वानाय । अन्धसः । मर्तः । न । वष्ट । तत् । वचः । अप । श्वानम् । अराधसम् । अ । राधसम् । हत । मखम् । न । भृगवः॥
पदार्थ : (अन्धसः) ब्रह्मानन्द-रूप सोमरस को (सुन्वानाय) अपने आत्मा के अन्दर प्रस्रुत करनेवाले मनुष्य के लिए (प्र) प्रशंसात्मक वचन कहो, (मर्तः) उससे भिन्न साधारण मनुष्य (तत् वचः) उस प्रशंसात्मक वचन का (न वष्ट) अधिकारी नहीं है। हे राज्याधिकारियो ! तुम (अराधसम्) परमेश्वर की आराधना न करनेवाले, (श्वानम्) श्वान के समान लोभ आदि में आसक्त, केवल पेट भरने में लगे हुए मनुष्य को (अपहत) विनष्ट कर दो, (भृगवः) सूर्य-किरणें (मखं न) जैसे व्याप्त अन्धकार को विनष्ट करती हैं ॥१॥यहाँ उपमालङ्कार है ॥१॥
भावार्थ : राज्याधिकारियों को चाहिए कि जो न परमेश्वर की आराधना करता है, न दीन जनों की सेवा करता है, केवल स्वार्थ-साधन में लगा हुआ पशुओं से भी अधिक निकृष्ट जीवन बिताता है, उसे यथायोग्य दण्डित करें ॥१॥
In Sanskrit:
ऋषि : प्रजापतिर्वैश्वामित्रो वाच्यो वा | देवता : पवमानः सोमः | छन्द : अनुष्टुप् | स्वर : गान्धारः
विषय : तत्र प्रथमा ऋक् पूर्वार्चिके ५५३ क्रमाङ्के उत्तरार्चिके च ७७४ क्रमाङ्के व्याख्यातपूर्वा। अत्र प्रकारान्तरेण व्याख्यायते।
पदपाठ : प्र । सुन्वानाय । अन्धसः । मर्तः । न । वष्ट । तत् । वचः । अप । श्वानम् । अराधसम् । अ । राधसम् । हत । मखम् । न । भृगवः॥
पदार्थ : (अन्धसः) ब्रह्मानन्दरूपस्य सोमरसस्य (सुन्वानाय) स्वात्मनि प्रक्षारयित्रे जनाय (प्र) प्रकृष्टं प्रशंसात्मकं वचः प्रोच्चारयत, (मर्तः) तद्भिन्नः साधारणो मर्त्यः (तत् वचः) तत् प्रशंसात्मकं वचनं (न वष्ट) प्राप्तुं न कामयते, तत् प्राप्तुं नाधिकारी भवतीत्यर्थः। हे राज्याधिकारिणः ! यूयम् (अराधसम्) परमेश्वरम् अनाराधयन्तम् (श्वानम्) श्वसदृशं लोभादिसक्तं केवलम् उदरम्भरिम् जनम् (अप हत) विनाशयत, (भृगवः) सूर्यरश्मयः (मखं न) यथा व्याप्तम् अन्धकारं विनाशयन्ति तद्वत्। [मख गत्यर्थः, भ्वादिः] ॥१॥अत्रोपमालङ्कारः ॥१॥
भावार्थ : यो न परमेश्वरमाराध्नोति न दीनान् जनान् परिचरति, केवलं स्वार्थसाधनपरः पशुभ्योऽपि निकृष्टतरं जीवनं यापयति स राज्याधिकारिभिर्यथायोग्यं दण्डनीयः ॥१॥
टिप्पणी:१. ९।१०१।१३, ‘प्र सु॑न्वानस्यान्ध॑सो॒ मर्तो॒ न वृ॑त॒ तद्वचः॑’ इति पाठः। साम० ५५३, ७७४।