Samveda/1453
विभ्राड् बृहत्पिबतु सोम्यं मध्वायुर्दधद्यज्ञपतावविह्रुतम्। वातजूतो यो अभिरक्षति त्मना प्रजाः पिपर्ति बहुधा वि राजति॥१४५३
Veda : Samveda | Mantra No : 1453
In English:
Seer : vibhraaTa sauryaH | Devta : suuryaH | Metre : jagatii | Tone : niShaadaH
Subject : English Translation will be uploaded as and when ready.
Verse : vibhraaD bRRihatpibatu somya.m madhvaayurdadhadyaj~napataavavihrutam . vaatajuuto yo abhirakShati tmanaa prajaaH piparti bahudhaa vi raajati.1453
Component Words : vibhraaTa . vi . bhraaTa . bRRihat . pibatu . somyam . madhu . aayuH . dadhat . yaj~napatau . yaj~na . patau . avihrutam . avi . hutam . vaatajuutaH . vaata . juutaH . yaH . abhirakShati . abhi . rakShati . tmanaa . prajaaH . pra . jaaH . piparti . bahudhaa . vi . raajati.
In Hindi:
ऋषि : विभ्राट सौर्यः | देवता : सूर्यः | छन्द : जगती | स्वर : निषादः
विषय : प्रथम ऋचा की व्याख्या पूर्वार्चिक में ६२८ क्रमाङ्क पर परमात्मा के विषय में की जा चुकी है। यहाँ सूर्य के वर्णन द्वारा परमात्मा की महिमा का प्रकाशन है।
पदपाठ : विभ्राट । वि । भ्राट । बृहत् । पिबतु । सोम्यम् । मधु । आयुः । दधत् । यज्ञपतौ । यज्ञ । पतौ । अविह्रुतम् । अवि । हुतम् । वातजूतः । वात । जूतः । यः । अभिरक्षति । अभि । रक्षति । त्मना । प्रजाः । प्र । जाः । पिपर्ति । बहुधा । वि । राजति॥
पदार्थ : (विभ्राट्) विशेषरूप से भ्राजमान सूर्य (यज्ञपतौ) यजमान को (अविह्रुतम्) अकुटिल (आयुः) आयु (दधत्) प्रदान करता हुआ (बृहत्) विशाल (सोम्यम्) सोम आदि ओषधियों के रस से युक्त (मधु) जल को (पिबतु) पिये, (वातजूतः) सूत्रात्मक प्राण के द्वारा प्रेरित (यः) जो सूर्य (त्मना) अपने-आप (अभि रक्षति) सम्पूर्ण सौरमण्डल की रक्षा करता है, (प्रजाः) जड़-चेतन-रूप प्रजाओं को (पिपर्ति) पालित-पूरित करता है और (बहुधा) अनेक रूपों में (वि राजति) विराजमान होता है, क्योंकि प्रत्येक मास में नवीन-नवीन रूप धारण करता है ॥१॥
भावार्थ : यह जगदीश्वर की ही महिमा है कि उसने वर्षा करनेवाला, बहुत उपकार करनेवाला तेज का गोला सूर्यलोक रचा है ॥१॥
In Sanskrit:
ऋषि : विभ्राट सौर्यः | देवता : सूर्यः | छन्द : जगती | स्वर : निषादः
विषय : तत्र प्रथमा ऋक् पूर्वार्चिके ६२८ क्रमाङ्के परमात्मविषये व्याख्याता। अत्र सूर्यवर्णनमुखेन परमात्ममहिमानमाचष्टे।
पदपाठ : विभ्राट । वि । भ्राट । बृहत् । पिबतु । सोम्यम् । मधु । आयुः । दधत् । यज्ञपतौ । यज्ञ । पतौ । अविह्रुतम् । अवि । हुतम् । वातजूतः । वात । जूतः । यः । अभिरक्षति । अभि । रक्षति । त्मना । प्रजाः । प्र । जाः । पिपर्ति । बहुधा । वि । राजति॥
पदार्थ : (विभ्राट्) विशेषेण भ्राजमानः सूर्यः। [भ्राजृ दीप्तौ। विशेषेण भ्राजते इति विभ्राट्।] (यज्ञपतौ) यजमाने (अविह्रुतम्) अकुटिलम्। [ह्वृ कौटिल्ये भ्वादिः। ‘ह्रु ह्वरेश्छन्दसि।’ अ० ७।२।३१ इत धातोर्हुः आदेशः।] (आयुः) आयुष्यम् (दधत्) प्रयच्छन् (बृहत्) महत् (सोम्यम्) सोमाद्योषधिरसमयम्। [‘मये च।’ अ० ४।४।१३८ इति मयडर्थे यः प्रत्ययः] (मधु) उदकम्। [मधु इति उदकनामसु पठितम्। निघं० १।१२।] (पिबतु) आचामतु। (वातजूतः) वातेन सूत्रात्मकेन प्राणेन जूतः प्रेरितः (यः) सूर्यः (त्मना) आत्मना (अभि रक्षति) विश्वं सौरमण्डलम् परित्रायते, (प्रजाः) जडचेनात्मिकाः (पिपर्ति) पालयति पूरयति च, (बहुधा) अनेकधा (विराजति) विशेषण दीप्यते च, प्रतिमासं नवनवरूपधारणात्, [तथा चोच्यते ‘द्वादशः आदित्याः।’ काठ० सं० २१।५ इति] ॥१॥२
भावार्थ : जगदीश्वरस्यैवायं महिमा यत् तेन वृष्टिकर्ता परमोपकर्त्ता तेजोगोलकः सूर्यलोको विरचित इति ॥१॥
टिप्पणी:१. ऋ० १०।१७०।१, य० ३३।३०, उभयत्र ‘प्रजाः पु॑पोष पुरु॒धा विरा॑जति’ इति पाठः। साम० ६२८।२. यजुर्भाष्ये दयनान्दर्षिर्मन्त्रमिमं राजपुरुषाः कीदृशाः स्युरिति विषये व्याख्यातवान्।