Samveda/1487
साकं जातः क्रतुना साकमोजसा ववक्षिथ साकं वृद्धो वीकयैः सासहिउमृधो विचर्षणिः। दाता राध स्तुवते काम्यं वसु प्रचेतन सैन सश्चद्देवो देव सत्य इन्दुः सत्यमिन्द्रम्॥१४८७
Veda : Samveda | Mantra No : 1487
In English:
Seer : gRRitsamadaH shaunakaH | Devta : indraH | Metre : atishakvarii | Tone : pa~nchamaH
Subject : English Translation will be uploaded as and when ready.
Verse : saaka.m jaataH kratunaa saakamojasaa vavakShitha saaka.m vRRiddho viiryaiH saasahirmRRidho vicharShaNiH . daataa raadha stuvate kaamya.m vasu prachetana saina.m sashchaddevo deva.m satya induH satyamindram.1487
Component Words : saakam . jaataH . kratunaa . saakam . ojasaa . vavakShitha . saakam . vRRiddhaH . viiryaH . saasahiH . mRRidhaH . vicharShaNiH . vi . charShaNiH . daataa . raadhaH . stuvate . kaamyam . vasu . prachetan . pra . chetana . saH . enam . sashchat . devaH . devam . satyaH . induH . satyam . indram.
In Hindi:
ऋषि : गृत्समदः शौनकः | देवता : इन्द्रः | छन्द : अतिशक्वरी | स्वर : पञ्चमः
विषय : अगले मन्त्र में फिर उपास्य-उपासक का विषय है।
पदपाठ : साकम् । जातः । क्रतुना । साकम् । ओजसा । ववक्षिथ । साकम् । वृद्धः । वीर्यः । सासहिः । मृधः । विचर्षणिः । वि । चर्षणिः । दाता । राधः । स्तुवते । काम्यम् । वसु । प्रचेतन् । प्र । चेतन । सः । एनम् । सश्चत् । देवः । देवम् । सत्यः । इन्दुः । सत्यम् । इन्द्रम्॥
पदार्थ : हे इन्द्र जगदीश्वर ! आप (क्रतुना) कर्म और प्रज्ञा के (साकम्) साथ और (ओजसा) बल के (साकम्) साथ (जातः) प्रसिद्ध हो। इसी कारण आप (ववक्षिथ) जगत् के भार को वहन कर रहे हो। आप (वीर्यैः साकम्) पराक्रमों के साथ (वृद्धः) प्रवृद्ध, (मृधः सासहिः) हिंसकों को परास्त करनेवाले, (विचर्षणिः) पुण्यकर्ताओं और अपुण्यकर्ताओं को विवेकपूर्वक देखनेवाले हो। हे (प्रचेतन) उत्कृष्टरूप से चेतानेवाले ! आप (स्तुवते) स्तुतिकर्ता जन के लिए (राधः) सफलता, और (काम्यं वसु) अभीष्ट ऐश्वर्य के (दाता) देनेवाले हो। (सः) वह (देवः) दिव्यगुणोंवाला, (सत्यः) सत्य का प्रेमी (इन्दुः) तेजस्वी स्तोता (एनम्) इस (देवम्) दिव्य गुणोंवाले, (सत्यम्) सत्य गुण, कर्म, स्वभाववाले (इन्द्रम्) परमैश्वर्यवान् आप जगदीश्वर को (सश्चत्) प्राप्त कर लेवे ॥२॥
भावार्थ : जो ज्ञान, कर्म, बल और पराक्रम में सर्वाधिक है और सदाचारी स्तोता के उत्तम मनोरथों को पूर्ण करनेवाला है, उस जगदीश्वर को ध्याकर और पाकर सब मनुष्य पूर्ण मनोरथोंवाले हों ॥२॥
In Sanskrit:
ऋषि : गृत्समदः शौनकः | देवता : इन्द्रः | छन्द : अतिशक्वरी | स्वर : पञ्चमः
विषय : अथ पुनरुपास्योपासकयोर्विषय एव वर्ण्यते।
पदपाठ : साकम् । जातः । क्रतुना । साकम् । ओजसा । ववक्षिथ । साकम् । वृद्धः । वीर्यः । सासहिः । मृधः । विचर्षणिः । वि । चर्षणिः । दाता । राधः । स्तुवते । काम्यम् । वसु । प्रचेतन् । प्र । चेतन । सः । एनम् । सश्चत् । देवः । देवम् । सत्यः । इन्दुः । सत्यम् । इन्द्रम्॥
पदार्थ : हे इन्द्र जगदीश्वर ! त्वम् (क्रतुना) कर्मणा प्रज्ञया च (साकम्) सह, (ओजसा) बलेन च (साकम्) सह (जातः) प्रसिद्धोऽसि, अतएव त्वम् (ववक्षिथ) जगद्भारं वहसि। त्वम् (वीर्यैः साकम्) पराक्रमैः सह (वृद्धः) प्रवृद्धः, (मृधः सासहिः) हिंसकान् अभिभविता, (विचर्षणिः) विवेकेन पुण्यापुण्यकृतां द्रष्टा च भवसि। हे (प्रचेतन) प्रचेतयितः ! त्वम् (स्तुवते) स्तुतिं कुर्वते जनाय (राधः) साफल्यम् (काम्यं वसु) अभीष्टं धनं च (दाता) प्रदाता भवसि। (सः) असौ (देवः) दिव्यगुणः, (सत्यः) सत्यप्रियः (इन्दुः) प्रदीप्तः स्तोता (एनम्) इमम् (देवम्) दिव्यगुणम्, (सत्यम्) सत्यगुणकर्मस्वभावम् (इन्द्रम्) परमैश्वर्यवन्तं जगदीश्वरं त्वाम् (सश्चत्) प्राप्नुयात् ॥२॥२
भावार्थ : यो ज्ञानेन कर्मणा बलेन पराक्रमेण च सर्वातिशायी, सदाचारिणः स्तोतुः सन्मनोरथानां पूरयिता च वर्तते तं जगदीश्वरं ध्यात्वा प्राप्य च सर्वे जना आप्तकामा भूयासुः ॥२॥
टिप्पणी:१. ऋ० २।२२।३, ‘स॒त्यमिन्द्रं॑ स॒त्य इन्दुः॑’ इत्यन्ते भेदः।२. ऋग्भाष्ये दयानन्दस्वामी मन्त्रमिमं परमेश्वरविषये व्याख्यातवान्।