Samveda/1645
तव त्यदिन्द्रियं बृहत्तव दक्ष्ममुत क्रतुम्। वज्र शिशाति धिषणा वरेण्यम्॥१६४५
Veda : Samveda | Mantra No : 1645
In English:
Seer : viruupa aa~NgirasaH | Devta : indraH | Metre : uShNik | Tone : RRIShabhaH
Subject : English Translation will be uploaded as and when ready.
Verse : tava tyadindriya.m bRRihattava dakShamuta kratum . vajra.m shishaati dhiShaNaa vareNyam.1645
Component Words : tava . tyat . indriyam . bRRihat . tava . dakSham . ut . kratum . vajram . shishaati . dhiShaNaa . vareNyam.
In Hindi:
ऋषि : विरूप आङ्गिरसः | देवता : इन्द्रः | छन्द : उष्णिक् | स्वर : ऋषभः
विषय : प्रथम मन्त्र में जगदीश्वर के गुणों का वर्णन है।
पदपाठ : तव । त्यत् । इन्द्रियम् । बृहत् । तव । दक्षम् । उत् । क्रतुम् । वज्रम् । शिशाति । धिषणा । वरेण्यम्॥
पदार्थ : हे इन्द्र परमैश्वर्यवन् विघ्नविनाशक वीर परमात्मन् ! (तव धिषणा) आपकी बुद्धि (तव) आपके (त्यत्) उस प्रसिद्ध(वरेण्यम्) श्रेष्ठ वा वरणीय, (बृहत्) महान् (इन्द्रियम्) इन्द्रत्व को, परमैश्वर्य को, (दक्षम्) बल को, (क्रतुम्) प्रज्ञान, कर्म, सङ्कल्प व यज्ञ को (उत) और (वज्रम्) न्यायरूप वज्र को वा दण्ड-सामर्थ्य को (शिशाति) सदैव तीक्ष्ण करती रहती है ॥१॥
भावार्थ : परमात्मा के परमैश्वर्य, बल, प्रज्ञान, कर्म, श्रेष्ठ संकल्प, यज्ञ-भावना, न्याय-प्रदान और दण्ड-सामर्थ्य कभी घटते नहीं, प्रत्युत सदा बढ़े हुए और सदा तीक्ष्ण रहते हैं, जिससे सब लोग लाभान्वित होते हैं ॥१॥
In Sanskrit:
ऋषि : विरूप आङ्गिरसः | देवता : इन्द्रः | छन्द : उष्णिक् | स्वर : ऋषभः
विषय : तत्रादौ जगदीश्वरस्य गुणान् वर्णयति।
पदपाठ : तव । त्यत् । इन्द्रियम् । बृहत् । तव । दक्षम् । उत् । क्रतुम् । वज्रम् । शिशाति । धिषणा । वरेण्यम्॥
पदार्थ : हे इन्द्र ! हे परमैश्वर्यवन् विघ्नविदारक शूर परमात्मन् ! (तव धिषणा) त्वदीया बुद्धिः, (तव) त्वदीयम् (त्यत्) तत् प्रसिद्धम्(वरेण्यम्) श्रेष्ठं वरणीयं वा (बृहत्) महत् (इन्द्रियम्) इन्द्रत्वम् परमैश्वर्यवत्त्वम्, (दक्षम्) बलम्, (क्रतुम्) प्रज्ञानं, कर्म, संकल्पं,यज्ञं वा (उत) अपि च (वज्रम्) न्यायवज्रम्, दण्डसामर्थ्यं वा(शिशाति) सदैव तीक्ष्णीकरोति। [शिशीते निश्यति इति निरुक्तम् ४।१८] ॥१॥
भावार्थ : परमात्मनः परमैश्वर्यं बलं प्रज्ञानं कर्म सत्संकल्पाः यज्ञभावना न्यायप्रदानं दण्डसामर्थ्यं च न कदापि हसन्ति, प्रत्युत सदावृद्धानि सदातीक्ष्णानि च तिष्ठन्ति, येन सर्वे जना लाभान्विता जायन्ते ॥१॥
टिप्पणी:१. ऋ० ८।१५।७; अथ० २०।१०६।१।