Samveda/1759
यद्युञ्जाथे वृषणमश्विना रथं घृतेन नो मधुना क्षत्रमुक्षतम्। अस्माकं ब्रह्म पृतनासु जिन्वतं वयं धना शूरसाता भजेमहि॥१७५९
Veda : Samveda | Mantra No : 1759
In English:
Seer : diirghatamaa auchathyaH | Devta : ashvinau | Metre : jagatii | Tone : niShaadaH
Subject : English Translation will be uploaded as and when ready.
Verse : yadyu~njaathe vRRiShaNamashvinaa ratha.m ghRRitena no madhunaa kShatramukShatam . asmaaka.m brahma pRRitanaasu jinvata.m vaya.m dhanaa shuurasaataa bhajemahi.1759
Component Words : yu~njaatheiti . vRRiShaNam . ashvinaa . ratham . ghRRitena . naH . madhunaa . kShatram . ukShatam . asmaakam . brahma . pRRitanaasu . jinvatam . vayam . dhanaa . shuuravaataa . shuura . saataa . bhajemahi.
In Hindi:
ऋषि : दीर्घतमा औचथ्यः | देवता : अश्विनौ | छन्द : जगती | स्वर : निषादः
विषय : अगले मन्त्र में प्राणापान से चालित शरीर-रथ का विषय है।
पदपाठ : युञ्जाथेइति । वृषणम् । अश्विना । रथम् । घृतेन । नः । मधुना । क्षत्रम् । उक्षतम् । अस्माकम् । ब्रह्म । पृतनासु । जिन्वतम् । वयम् । धना । शूरवाता । शूर । साता । भजेमहि॥
पदार्थ : हे (अश्विना) प्राणापानो ! (यत्) जब, तुम (वृषणम्) बलवान् (रथम्) शरीर-रथ को (युञ्जाथे) चलने के लिए नियुक्त करते हो तब (नः) हमारे (क्षत्रम्) क्षात्रबल को (घृतेन) तेज से और (मधुना) माधुर्य से (उक्षतम्) सींचो (अस्माकम्) हम वीरों की (पृतनासु) सेनाओं में (ब्रह्म) ब्रह्मबल को (जिन्वतम्) प्रेरित करो। (वयम्) हम वीर (शूरसाता) देवासुरसङ्ग्राम में (धना) दिव्य और भौतिक ऐश्वर्यों को (भजेमहि) प्राप्त करें ॥२॥
भावार्थ : क्षत्रियों में केवल क्षात्रबल ही नहीं, प्रत्युत ब्रह्मबल भी अपेक्षित होता है। वैसे ही ब्राह्मणों में ब्रह्मबल के अतिरिक्त क्षात्रबल भी अभीष्ट होता है। दोनों के समन्वय से ही व्यक्तियों और राष्ट्रों की उन्नति होती है ॥२॥
In Sanskrit:
ऋषि : दीर्घतमा औचथ्यः | देवता : अश्विनौ | छन्द : जगती | स्वर : निषादः
विषय : अथ प्राणापानचालितस्य देहरथस्य विषयमाह।
पदपाठ : युञ्जाथेइति । वृषणम् । अश्विना । रथम् । घृतेन । नः । मधुना । क्षत्रम् । उक्षतम् । अस्माकम् । ब्रह्म । पृतनासु । जिन्वतम् । वयम् । धना । शूरवाता । शूर । साता । भजेमहि॥
पदार्थ : हे (अश्विना) प्राणापानौ ! (यत्) यदा, युवाम् (वृषणम्) बलवन्तम् (रथम्) देहशकटम् (युञ्जाथे) गमनाय नियुक्तं कुरुथः, तदा (नः) अस्माकम् (क्षत्रम्) क्षात्रबलम् (घृतेन) तेजसा (मधुना) माधुर्येण च (उक्षतम्) सिञ्चतम्। (अस्माकम्) वीराणां नः (पृतनासु) सेनासु (ब्रह्म) ब्रह्मबलम् (जिन्वतम्) प्रेरयतम्। (वयम्) वीराः (शूरसाता) शूरसातौ देवासुरसंग्रामे। [शूरसातौ इति संग्रामनामसु पठितम्। निघं० २।१७।] (धना) धनानि दिव्यानि भौतिकानि चैश्वर्याणि (भजेमहि) प्राप्नुयाम ॥२॥२
भावार्थ : क्षत्रियेषु केवलं क्षात्रबलमेव न प्रत्युत ब्रह्मबलमप्यपेक्ष्यते। तथैव ब्राह्मणेषु ब्रह्मबलातिरिक्तं क्षात्रबलमप्यभीष्टं भवति। उभयोः समन्वयेनैव व्यक्तीनां राष्ट्राणां चोन्नतिर्जायते ॥२॥
टिप्पणी:१. ऋ० १।१५७।२।२. ऋग्भाष्ये दयानन्दर्षिर्मन्त्रमेतं राजनीतिपक्षे व्याख्यातवान्।