Samveda/1758
अबोध्यग्निर्ज्म उदेति सूर्यो व्यूऽ.षाश्चन्द्रा मह्यावो अर्चिषा। आयुक्षातामश्विना यातवे रथं प्रासावीद्देवः सविता जगत्पृथक्॥१७५८
Veda : Samveda | Mantra No : 1758
In English:
Seer : diirghatamaa auchathyaH | Devta : ashvinau | Metre : jagatii | Tone : niShaadaH
Subject : English Translation will be uploaded as and when ready.
Verse : abodhyagnirjma udeti suuryaa vyuu3Shaashchandraa mahyaavo archiShaa . aayukShaataamashvinaa yaatave ratha.m praasaaviiddevaH savitaa jagatpRRithak.1758
Component Words : abodhi . agniH . jmaH . vat . eti . suuryaH . vi . uShaaH . chandraa . mahii . aavaH . archiShaa . aayukShaanaam . ashvinaa . yaatave . ratham . pra . asaaviit . devaH . savitaa . jagat . pRRithaka. .
In Hindi:
ऋषि : दीर्घतमा औचथ्यः | देवता : अश्विनौ | छन्द : जगती | स्वर : निषादः
विषय : प्रथम मन्त्र में प्रभातकाल का वर्णन करते हैं।
पदपाठ : अबोधि । अग्निः । ज्मः । वत् । एति । सूर्यः । वि । उषाः । चन्द्रा । मही । आवः । अर्चिषा । आयुक्षानाम् । अश्विना । यातवे । रथम् । प्र । असावीत् । देवः । सविता । जगत् । पृथक॥ ।
पदार्थ : (अग्निः) यज्ञाग्नि (अबोधि) यज्ञकुण्ड में प्रबुद्ध हुआ है। पूर्व दिशा में (ज्मः) क्षितिज से (सूर्यः) सूर्य (उदेति) उदित हो रहा है। (चन्द्रा) आह्लाददायिनी (मही) महती (उषाः) उषा (अर्चिषा) प्रभा के साथ (वि आवः) आविर्भूत हो गयी है। (अश्विना) प्राणापानों ने (यातवे) चलने के लिए (रथम्) शरीर-रथ को (आयुक्षाताम्) नियुक्त कर दिया है। (देवः) प्रकाशक (सविता) सूर्य ने (जगत्) जड़-चेतन जगत् को (पृथक्) अलग-अलग (प्रासावीत्) प्रकट कर दिया है ॥१॥यहाँ स्वभावोक्ति अलङ्कार है ॥१॥
भावार्थ : प्रभात के रमणीय, स्वच्छ, स्फूर्तिदायक काल में सब स्त्री-पुरुषों को प्राणायाम की विधि से अष्टाङ्गयोग का अभ्यास करना चाहिए ॥१॥
In Sanskrit:
ऋषि : दीर्घतमा औचथ्यः | देवता : अश्विनौ | छन्द : जगती | स्वर : निषादः
विषय : तत्रादौ प्रभातकालं वर्णयति।
पदपाठ : अबोधि । अग्निः । ज्मः । वत् । एति । सूर्यः । वि । उषाः । चन्द्रा । मही । आवः । अर्चिषा । आयुक्षानाम् । अश्विना । यातवे । रथम् । प्र । असावीत् । देवः । सविता । जगत् । पृथक॥ ।
पदार्थ : (अग्निः) यज्ञवह्निः (अबोधि) यज्ञकुण्डे प्रबुद्धोऽस्ति। प्राच्यां दिशि (ज्मः) पृथिव्याः। [ज्मा पृथिवीनामसु पठितम्। निघं० १।१। ज्मायाः इति प्राप्ते आकारलोपश्छान्दसः।] (सूर्यः) भास्करः (उदेति) उदयं भवति (चन्द्रा) आह्लादप्रदा (मही) महती (उषाः) प्रभातसन्ध्या (अर्चिषा) प्रभया (वि आवः) विवृतवती स्वात्मानम्। [विपूर्वाद् वृणोतेर्लुङि ‘मन्त्रे घसह्वर०’ अ० २।४।८० इति च्लेर्लुक्। ‘छन्दस्यपि दृश्यते’ अ० ६।४।७३ इत्यनजादित्वे आडागमः।] (अश्विना२) अश्विनौ प्राणापानौ (यातवे) यातुम्। [यातेस्तुमर्थे तवेन् प्रत्ययः।] (रथम्) देहशकटम् (आयुक्षाताम्) आयोजयताम्। (देवः) प्रकाशकः (सविता) आदित्यः (जगत्) जडचेतनात्मकं सर्वं संसारम् (पृथक्) विभक्तरूपेण (प्रासावीत्) आविर्भावितवान् ॥१॥३अत्र स्वभावोक्तिरलङ्कारः ॥१॥
भावार्थ : प्रभातस्य रमणीये स्वच्छे स्फूर्तिप्रदायके काले सर्वैः स्त्रीपुरुषैः प्राणायामविधिनाऽष्टाङ्गो योगोऽभ्यसनीयः ॥१॥
टिप्पणी:१. ऋ० १।१५७।१।२. सायणाचार्येणात्र ‘अश्विना’ इति सम्बोधनान्तं गृहीतम्—“हे अश्विनौ युष्मत्सम्बन्धिनं रथं यातवे देवयजनगृहं रासभाभ्याम् आयुक्षताम् युञ्जाथाम्” इति। तत्तु स्वरविरुद्धं व्याकरणविरुद्धं च।३. ऋग्भाष्ये दयानन्दस्वामिना मन्त्रेऽस्मिन् ‘अश्विना’ इति पदेन विद्वांसौ आप्तौ अध्यापकोपदेशकौ गृहीतौ।