Samveda/1776
अय स होता यो द्विजन्मा विश्वा दधे वार्याणि श्रवस्या। मर्तो यो अस्मै सुतुको ददाश (छ)।। [धा. । उ । स्व. ।]॥१७७६
Veda : Samveda | Mantra No : 1776
In English:
Seer : diirghatamaa auchathyaH | Devta : agniH | Metre : viraaT | Tone : pa~nchamaH
Subject : English Translation will be uploaded as and when ready.
Verse : aya.m sa hotaa yo dvijanmaa vishvaa dadhe vaaryaaNi shravasyaa . martaa yo asmai sutuko dadaasha.1776
Component Words : ayam . saH . hotaa . yaH . dvijanmaa . dvi . janmaa . vishvaa . dadhe . vaaryaaNi . shravasyaa . martaH . yaH . asmai . sutukaH . su . tukaH . dadaasha.
In Hindi:
ऋषि : दीर्घतमा औचथ्यः | देवता : अग्निः | छन्द : विराट | स्वर : पञ्चमः
विषय : आगे फिर द्विजन्मा का विषय है।
पदपाठ : अयम् । सः । होता । यः । द्विजन्मा । द्वि । जन्मा । विश्वा । दधे । वार्याणि । श्रवस्या । मर्तः । यः । अस्मै । सुतुकः । सु । तुकः । ददाश॥
पदार्थ : (यः द्विजन्मा) जो माता-पिता से एक और आचार्य से दूसरा इस प्रकार दो जन्म प्राप्त करके द्विज हो जाता है, (सः अयम्) वह यह (होता) सबको विद्या, सुख आदि देनेवाला और होम करनेवाला होता है। साथ ही (विश्वा) सब (श्रवस्या) यश के योग्य (वार्याणि) वरणीय यम, नियम आदि कर्मों को (दधे) अपने जीवन में धारण कर लेता है। (यः) और जो (मर्तः) मनुष्य अर्थात् आचार्य (अस्मै) इसे (ददाश) विद्या देता है, वह उस सुशिक्षित विद्वान् द्विज से (सुतुकः) सुपुत्रवान् हो जाता है ॥३॥
भावार्थ : आचार्य से विद्या पढ़कर, स्नातक हो, द्विज बनकर ऐसा आचरण करे, जिससे उसका यश सब जगह फैले। ऐसे गुणवान् द्विज से सचमुच आचार्य भी स्वयं को सुपुत्रवान् मानता है ॥३॥
In Sanskrit:
ऋषि : दीर्घतमा औचथ्यः | देवता : अग्निः | छन्द : विराट | स्वर : पञ्चमः
विषय : अथ पुनरपि द्विजन्मनो विषयमाह।
पदपाठ : अयम् । सः । होता । यः । द्विजन्मा । द्वि । जन्मा । विश्वा । दधे । वार्याणि । श्रवस्या । मर्तः । यः । अस्मै । सुतुकः । सु । तुकः । ददाश॥
पदार्थ : (यः द्विजन्मा) यो मातापितृभ्यामेकम् आचार्यसकाशाद् द्वितीयमिति द्वे जन्मनी प्राप्य द्विजो जायते (सः अयम्) स एष (होता) सर्वेभ्यो विद्यासुखादीनां दाता, होमकर्ता च जायते। अपि च (विश्वा) विश्वानि (श्रवस्या) श्रवस्यानि यशोयोग्यानि (वार्याणि) वरणीयानि यमनियमादीनि कर्माणि (दधे) स्वजीवने धारयति। (यः) यश्च (मर्तः) मनुष्यः,आचार्य इत्यर्थः (अस्मै) एतस्मै (ददाश) विद्यां प्रयच्छति, स तेन सुशिक्षितेन विदुषा द्विजेन (सुतुकः) सुपुत्रो जायते ॥३॥२
भावार्थ : आचार्याद् विद्यामधीत्य स्नातकः सन् द्विजो भूत्वा तथाऽऽचरेद् येन तस्य यशः सर्वत्र प्रसरेत्। एतादृशेन गुणिना द्विजेन सत्यमाचार्योऽपि स्वात्मानं सुपुत्रं मन्यते ॥३॥
टिप्पणी:१. ऋ० १।१४९।५।२. ऋग्भाष्ये दयानन्दर्षिरपि मन्त्रमिमं द्विजविषये व्याचष्टे। तथा च तत्कृतो भावार्थः—“यस्य विद्यासुशिक्षायुक्तयोर्मात्रापित्रोः सकाशादेकं जन्माचार्यविद्याभ्यां द्वितीयं च, स द्विजः सन् विद्वान् स्यात्” इति।