Samveda/1798
श्रुधी हवं विपिपानस्याद्रेर्बोधा विप्रस्यार्चतो मनीषाम्। कृष्वा दुवास्यन्तमा सचेमा॥१७९८
Veda : Samveda | Mantra No : 1798
In English:
Seer : vasiShTho maitraavaruNiH | Devta : indraH | Metre : viraaT | Tone : gaandhaaraH
Subject : English Translation will be uploaded as and when ready.
Verse : shrudhii hava.m vipipaanasyaadrerbodhaa viprasyaarchato maniiShaam . kRRiShvaa duvaa.m syantamaa sachemaa.1798
Component Words : shrudhi . havam . vipipaanasya . vi . pipaanasya . adreH . a . dreH . bodha . viprasya . vi . prasya . archataH . maniiShaam . kRRiShva . duvaasi . antamaa . sachaa . imaa.
In Hindi:
ऋषि : वसिष्ठो मैत्रावरुणिः | देवता : इन्द्रः | छन्द : विराट् | स्वर : गान्धारः
विषय : प्रथम मन्त्र में उपास्य-उपासक का विषय वर्णित है।
पदपाठ : श्रुधि । हवम् । विपिपानस्य । वि । पिपानस्य । अद्रेः । अ । द्रेः । बोध । विप्रस्य । वि । प्रस्य । अर्चतः । मनीषाम् । कृष्व । दुवासि । अन्तमा । सचा । इमा॥
पदार्थ : हे इन्द्र जगदीश्वर ! आप (विपिपानस्य) जिसने विशेषरूप से ज्ञान-रस और कर्म-रस का पान कर लिया है, ऐसे (अद्रेः) अविनाशी जीवात्मा की (हवम्) प्रार्थना को (श्रुधि) सुनो, (अर्चतः) पूजक (विप्रस्य) मेधावी विद्वान् की (मनीषाम्) स्तुति को (बोध) जानो। आगे स्तोता को सम्बोधन करते हैं—हे स्तोता ! तू (सचा) अन्य स्तोताओं के साथ मिलकर (इमा) इन (अन्तमा) निकटतम (दुवांसि) पूजाओं को (कृष्व) इन्द्र जगदीश्वर के लिए कर ॥१॥
भावार्थ : हार्दिक निश्छल उपासनाओं को ही परमेश्वर स्वीकार करता है, छल-छिद्रों से युक्त, बनावटी उपासनाओं को नहीं ॥१॥
In Sanskrit:
ऋषि : वसिष्ठो मैत्रावरुणिः | देवता : इन्द्रः | छन्द : विराट् | स्वर : गान्धारः
विषय : अथोपास्योपासकविषयमाह।
पदपाठ : श्रुधि । हवम् । विपिपानस्य । वि । पिपानस्य । अद्रेः । अ । द्रेः । बोध । विप्रस्य । वि । प्रस्य । अर्चतः । मनीषाम् । कृष्व । दुवासि । अन्तमा । सचा । इमा॥
पदार्थ : हे इन्द्र जगदीश्वर ! त्वम् (विपिपानस्य) ज्ञानकर्मरसं विशेषेण पीतवतः (अद्रेः) अविनश्वरस्य जीवात्मनः (हवम्) आह्वानम् (श्रुधि) शृणु, (अर्चतः) पूजकस्य (विप्रस्य) मेधाविनो विदुषः (मनीषाम्) स्तुतिम् (बोध) बुध्यस्व। सम्प्रति स्तोता सम्बोध्यते—हे स्तोतः ! त्वम् (सचा) अन्यैः स्तोतृभिः सह (इमा) इमानि (अन्तमा) अन्तमानि अन्तिकतमानि (दुवांसि) परिचरणानि (इन्द्राय) जगदीश्वराय (कृष्व) कुरु। [विपिपानस्य विपूर्वः पा पाने, लिटः कानच्। अद्रेः, न दीर्यते इत्यद्रिः तस्य। ‘अन्तमा, इमा’ अत्र ‘शेश्छन्दसि बहुलम्’। अ० ६।१।७० इत्यनेन शसः शेर्लोपः। कृष्व, डुकृञ् करणे लोटि विकरणाभावश्छान्दसः। संहितायां ‘द्व्यचोऽतस्तिङः’ अ० ६।३।१३५ इति दीर्घः] ॥१॥२
भावार्थ : हार्दिकानि निश्छलान्येवोपासनानि परमेश्वरः स्वीकरोति, छलछिद्रोपेतानि कृत्रिमाणि न ॥१॥
टिप्पणी:१. ऋ० ७।२२।४।२. ऋग्भाष्ये दयानन्दर्षिर्मन्त्रमिममध्यापकाध्येतृविषये व्याचष्टे।