Samveda/1817
पावकवर्चाः शुक्रवर्चा अनूनवर्चा उदियर्षि भानुना। पुत्रो मातरा विचरन्नुपावसि पृणक्षि रोदसी उभे॥१८१७
Veda : Samveda | Mantra No : 1817
In English:
Seer : agniH paavakaH | Devta : agniH | Metre : viShTaarapa.mkti | Tone : pa~nchamaH
Subject : English Translation will be uploaded as and when ready.
Verse : paavakavarchaaH shukravarchaa anuunavarchaa udiyarShi bhaanunaa . putro maataraa vicharannupaavasi pRRiNakShi rodasii ubhe.1817
Component Words : paavakavarchaaH . paavaka . varchaaH . shukravarchaaH . shukra . varchaaH . anuunavarchaaH . anuuna . varchaaH . ut . iyarShi . bhaanunaa . putra . put . traH . maataraa . vicharan . vi . charan . upa . avasi . pRRiNakShi . rodasiiiti . ubheiti.
In Hindi:
ऋषि : अग्निः पावकः | देवता : अग्निः | छन्द : विष्टारपंक्ति | स्वर : पञ्चमः
विषय : अब परमात्मा कैसा है और क्या करता है, यह कहते हैं।
पदपाठ : पावकवर्चाः । पावक । वर्चाः । शुक्रवर्चाः । शुक्र । वर्चाः । अनूनवर्चाः । अनून । वर्चाः । उत् । इयर्षि । भानुना । पुत्र । पुत् । त्रः । मातरा । विचरन् । वि । चरन् । उप । अवसि । पृणक्षि । रोदसीइति । उभेइति॥
पदार्थ : हे अग्रनायक जगदीश्वर ! (पावकवर्चाः) पवित्रकारी तेजवाले, (शुक्रवर्चाः) उज्ज्वल और पवित्र तेजवाले, (अनूनवर्चाः) अन्यून तेजवाले आप (भानुना) ज्योति के साथ, उपासकों के अन्तरात्मा में (उदियर्षि) उदित होते हो। (मातरा) माता-पिता के समीप (विचरन्) विचरण करते हुए (पुत्रः) पुत्र के समान (मातरा) द्युलोक और भूलोक में (विचरन्) विचरण करते हुए आप उनकी (उपावसि) रक्षा करते हो। साथ ही (रोदसी) द्युलोक और भूलोक (उभे) दोनों को (पृणक्षि) आपस में संयुक्त करते हो ॥२॥यहाँ तीसरे चरण में शिलष्ट लुप्तोपमा अलङ्कार है। ‘वर्चा’ की आवृत्ति में लाटानुप्रास है ॥२॥
भावार्थ : परमेश्वर सूर्य के समान अपने दिव्य तेज से स्तोताओं के हृदय को पवित्र करता है, द्यावापृथिवी की रक्षा करता है और उनके मध्य आपस का सामञ्जस्य स्थापित करता है ॥२॥
In Sanskrit:
ऋषि : अग्निः पावकः | देवता : अग्निः | छन्द : विष्टारपंक्ति | स्वर : पञ्चमः
विषय : अथ परमात्मा कीदृशोऽस्ति किं च करोतीत्याह।
पदपाठ : पावकवर्चाः । पावक । वर्चाः । शुक्रवर्चाः । शुक्र । वर्चाः । अनूनवर्चाः । अनून । वर्चाः । उत् । इयर्षि । भानुना । पुत्र । पुत् । त्रः । मातरा । विचरन् । वि । चरन् । उप । अवसि । पृणक्षि । रोदसीइति । उभेइति॥
पदार्थ : हे अग्ने अग्रनायक जगदीश्वर ! (पावकवर्चाः) पवित्रकारितेजस्कः, (शुक्रवर्चाः) उज्ज्वलतेजस्कः पूततेजस्कश्च, (अनूनवर्चाः) अन्यूनतेजस्कः, त्वम् (भानुना) ज्योतिषा सह, उपासकानाम् अन्तरात्मम् (उदियर्षि) उद्गच्छसि। (मातरा) मात्रोः मातापित्रोः अन्तिके (विचरन्) भ्रमन् (पुत्रः) तनयः इव (मातरा) मात्रोः द्यावापृथिव्योः (विचरन्) भ्रमन् त्वम् तौ (उपावसि) रक्षसि। अपि च (उभे) द्वे अपि (रोदसी) द्यावापृथिव्यौ (पृणक्षि) परस्परं संयोजयसि। [पृची सम्पर्चने, रुधादिः] ॥२॥२अत्र तृतीये पादे श्लिष्टो लुप्तोपमालङ्कारः। ‘वर्चा’ इत्यस्यावृत्तौ लाटानुप्रासः ॥२॥
भावार्थ : परमेश्वरो हि सूर्यवत् स्वकीयेन दिव्येन तेजसा स्तोतॄणां हृदयं पुनाति, द्यावापृथिव्यौ रक्षति तयोर्मध्ये परस्परं सामञ्जस्यं च स्थापयति ॥२॥
टिप्पणी:१. ऋ० १०।१४०।२, य० १२।१०७।२. यजुर्भाष्ये दयानन्दर्षिर्मन्त्रमिमं ‘जनकजनन्यौ सन्तानान् प्रति किं कुर्याता’मिति विषये व्याख्यातवान्।